ПРЭСА



ПРЭСА

«Дядька Рыгор боялся, что конь его не выдержит»

Сергей Шапран, “Комсомольская правда” в Беларуси”

11 апреля 40 дней, как с нами нет дядьки Рыгора — гениального народного поэта Беларуси. Сегодня мы, вспоминая поэта, листаем его фотоальбом [фото]

Последние 15 лет рядом с Бородулиным был Сергей Шапран — журналист и исследователь белорусской литературы, сделавший не один десяток интервью с классиком и больше тысячи фотографий. Вместе с Шапраном мы листаем этот уникальный фотоальбом.

ПРЭСА
В Белорусском ПЕН-центре вместе с Владимиром Некляевым, Карлосом Шерманом и Владимиром Орловым под портретом Василя Быкова. Получив эту фотографию, Быков, живший в то время в Германии, прислал письмо: «Барадуліну, Някляеву, Шэрману, Арлову — аграмадністы дзякуй за адмысловую артыстычную паставу, якую засьведчыў Сяргей Шапран на цудоўным здымку. Даю ў нямецкі друк як абвяржэньне наконт хлусьлівага расколу ў СП і ПЭНе Беларусі. Мы ўсе разам!! Абдымаю — Васіль Быкаў. 2 красавіка 2001 г.»
Фото: Сергей Шапран
ПРЭСА
 Ушаччина, деревня Волчо, март 2005-го. Вместе с ксендзом Владиславом Завальнюком и сестрой Василя Быкова Валентиной Владимировной.Бородулин говорил, что для того, чтобы лучше понять душу Быкова, надо поговорить с его сестрой Валей. К слову сказать, эта поездка на Ушаччину была организована специально ради фотосессии для будущей книги Бородулина «Ксты», выдвинутой впоследствии на Нобелевскую премию.
Фото: Сергей Шапран
ПРЭСА
В феврале 2014-го Рыгор Иванович и Валентина Михайловна отметили 53 года со дня бракосочетания.Последние слова Бородулина 2 марта были обращены к жене: «Якая ты ў мяне прыгожая». И умер он на руках у Валентины Михайловны.
Фото: Сергей Шапран
ПРЭСА
Редкий момент — вся семья вместе: Рыгор и Валентина Бородулины, дочка Илона и внучка Доминика.
Фото: Сергей Шапран
ПРЭСА
В мае 2003-го Василь Быков вернулся в Беларусь 28-го вечером у меня дома раздался телефонный звонок — звонил Быков: «Рыгор сказаў, што мы павінны сустрэцца…» Это Бородулин уговорил Василя Владимировича согласиться на фотосессию. Так и получился на следующий день один из последних снимков, на котором два друга были вместе.
Фото: Сергей Шапран
ПРЭСА
2004-й. Из цикла фотографий для книги «Дуліна ад Барадуліна», изданной радио «Свабода». Поэт любил и умел шутить и эту фотографию подписал не без самоиронии: «Хвінтос сабе пад нос». В книге есть эпиграмма и на меня как на автора снимка:…Калі ты ў кадр
Патрапіў да Шапрана,
Пра нэкралёг уласны думаць рана.

Фото: Сергей Шапран

ПРЭСА
В Ушачах под вязом, который, уходя на войну, посадил отец поэта Иван Григорьевич.Дядька Рыгор всегда говорил, что в Минске живет, будто в командировке: мысленно он все время возвращался на свою родину, которая была одним из постоянных символом его поэзии:Дзе па маіх гадах
Жаўранак сьветла плача -
Там Вушача…

Фото: Сергей Шапран

ПРЭСА
В Лошицком парке.Накануне 70-летия поэта я предложил дядьке Рыгору сфотографироваться на коне с тем, чтобы можно было опубликовать снимок с подписью: мол, и в 70 лет Бородулин по-прежнему на коне, в буквальном и переносном смысле. Дядька Рыгор долго не соглашался и лишь потом признался, что опасался, что лошадь его не выдержит. А кататься ему в тот февральский день так понравилось, что и в конюшню он вернулся верхом.
Фото: Сергей Шапран
ПРЭСА
В своем кабинете с портретом работы Камила Камала.
Фото: Сергей Шапран
ПРЭСА
Деревня Бычки, 1999 год. Рядом с хатой семьи Василя Быкова — той самой, которая будет снесена в один апрельский день 2004-го.
Фото: Сергей Шапран
ПРЭСА
Поэт и Пегас.
Фото: Сергей Шапран
ПРЭСА
На Ушаччине на берегу Вечалья, любимого озера поэта. Стихи к Бородулину могли прийти в любое время.
Фото: Сергей Шапран
ПРЭСА
В день своего 70-летия, 24 февраля 2005-го, в «Коўні». Рыгор Бородулин был очень фотогеничен. Он вполне мог бы сниматься в исторических фильмах.
Фото: Сергей Шапран
ПРЭСА
Бородулин признавался, что не чувствует себя на свой возраст, — душой он был намного моложе своих лет.
Фото: Сергей Шапран
ПРЭСА
Словно римский патриций. В венке, но отнюдь не терновом.
Фото: Сергей Шапран

ДОСЬЕ «КП»

Сергей Шапран — журналист, исследователь белорусской литературы. Итогом 15-летнего знакомства с Рыгором Бородулиным стали многие десятки интервью, тысячи фотографий и пять книг: книга переписки Быкова и Бородулина «Дажыць да зялёнай травы…», книга переписки Бородулина с мамой Акулиной Андреевной «Паслаў бы табе душу…» (составлена вместе с Натальей Давыденко), сборник избранной поэзии «Перакуленае / Опрокинутое», книга бесед «Тры мяхі дзядзькі Рыгора, альбо Сам-насам з Барадуліным», и уже на этой неделе вышел сборник последних стихотворений Бородулина «У неба пехатою».

«Пакуль ніхто ня змог расшыфраваць почырк апошніх дзён дзядзькі Рыгора»

Мінула сорак дзён, як ня стала Рыгора Барадуліна. Да гэтай даты выйшла новая кніга паэта — «У неба пехатою. Апошнія вершы».

  • ПРЭСА
Ён пакінуў гэты сьвет 2 сакавіка. Але не памёр. Паэты не паміраюць. Яны выпраўляюцца проста ў неба. Пехатою. Народны паэт так і напісаў пра гэта:Свой сакрэт у мудрага каўша,
Поўнага цудоўнага напою.
Пойдзе беларуская Душа
Да настрою ў неба пехатою.
Гэта страфа зь верша, які даў назву новай кнізе Барадуліна — «У неба пехатою. Апошнія вершы». Яна выйшла з друку ў выдавецтве «Медыял» акурат да саракавін, дзякуючы біёграфу аўтара Сяргею Шапрану і фундатару Паўлу Бераговічу.

Думка неадкладна сабраць і выдаць напісанае паэтам перад сыходам у вечнасьць узьнікла ў спадара Шапрана ў вечар той жалобнай навіны.

«Адразу ж, калі мне патэлефанаваў Глеб Лабадзенка і паведаміў гэтую сумную навіну, мы паехалі з Воляй Някляевай да Валянціны Міхайлаўны Барадулінай. І вось там, дома ў дзядзькі Рыгора, у мяне і ўзьнікла думка выдаць як найхутчэй ягоныя апошнія вершы».

Кнігу склалі творы мінулай восені і зімы. Частка іх друкавалася ў часопісе «Дзеяслоў» яшчэ пры жыцьці аўтара, але некалькі дзясяткаў вершаў друкуюцца ўпершыню.

Неба — трывалая столь.
Марна стараецца люць.
Госпад!
Ачалавеч мой боль,
Свойскі мой страх зьбязьлюдзь!

Гэтым вершам, пад якім стаіць дата 22.02.2014, сканчаецца кніга. Але ён не апошні з тых, якія ўдалося расшукаць укладальніку. Праўда, ня ўсе радкі з-пад слабеючай рукі паэта ўдалося пакуль расчытаць. У прыватнасьці, верш, напісаны 28 лютага.

«Гэта апошні верш у нататніку Барадуліна, далей ідуць проста чыстыя старонкі. Верш прысьвечаны Бураўкіну. Два радкі першыя мы з Валянцінай Міхайлаўнай разабралі, а два іншыя радкі, на жаль, пакуль не. І Генадзю Мікалаевічу я літаральна пазаўчора паказваў гэты верш, і ён таксама не прачытаў. Так пакуль ніхто ня змог расшыфраваць почырк апошніх дзён дзядзькі Рыгора».

Пасьля выданьня кнігі апошніх вершаў Рыгора Барадуліна Сяргей Шапран пачаў падрыхтоўку кнігі ўспамінаў пра яго. Яна мае выйсьці да 80-годзьдзя народнага паэта, якое будзе ў наступным годзе 24 лютага.

ТАСТАМЕНТ РЫГОРА БАРАДУЛІНА

Сяргей ШАПРАН, Новы час, 9.04.2014

10 красавіка — саракавіны па Рыгору Барадуліну. Ён пайшоў у даравальную нядзелю, увечары 2 сакавіка. Са ўсімі ў апошнія свае дні пагаварыўшы, са ўсімі, па сутнасці, так ці іначай развітаўшыся. Тыдзень таму ён адзначыў сваё 79-годдзе і 53 гады, як пабраўся шлюбам з жонкай Валянцінай Міхайлаўнай. І апошнія яго словы былі звернуты менавіта да яе: «Якая ты ў мяне прыгожая»…

Ён даўно ўжо прадчуваў свой сыход — пра тое Барадулін пісаў у вершах, пра тое папярэджваў блізкіх сяброў, пра тое без ані ценю засмучэння гаварыў падчас нашых з ім сустрэч і гутарак…

ПРЭСА

 

Апошняе фота Рыгора Барадуліна. 1 сакавіка 2014 г., 20.30. Фота Глеба Лабадзенкі

— Вы некалі напісалі: «…душа маладая, Ты, як вецер, стары…»

— Фізічная старасць сапраўды страшная, але самае галоўнае, каб душа заставалася маладой — чалавек датуль жыве, пакуль яго душа маладая, а ўжо калі старэе і душа, тады ніякае цела не ўратуе. Менавіта душа трымае чалавека на зямлі. Калі ж яна, састарэўшы, адыходзіць, тады і чалавек адыходзіць следам за ёй.

— Але колькі гадоў Вашай душы?

— Ну, гэта як калі: парой гадоў трыццаць пяць, парой — пяцьдзесят. Але не болей. Вось калі табе добра, тады і нешта пішацца, і вяртаешся ў ранейшыя гады, а як дрэнна, дык адразу адчуваеш, што ўжо стары. Так што гэта ўсё перманентна.

— Такім чынам, на працягу толькі аднаго дня Вы можаце быць і маладым, і старым?

— Так. Бывае, што прачынаешся і думаеш: хачу на Бутаўшчыну, да мамы. А на другі дзень думаеш: не, яшчэ рана. Ды і нельга сабірацца… Калі ж усё-такі сабраўся паміраць… усё як Бог дасць…

 

«Я хацеў бы быць блізкім па духу Купалу»

 

— Старэйшы сын Васіля Быкава Сяргей распавядаў, як неяк заўважыў бацьку, што той нарадзіўся не ў той час і не ў той краіне, але Васіль Уладзіміравіч адказаў на гэта, што сапраўды не ў той час, але ў краіне — той. А што б Вы сказалі, калі б нехта сказаў у Ваш адрас тое ж самае?

— Я лічу, што нарадзіўся ў той час і, канешне, толькі ў гэтай краіне павінен быў нарадзіцца. І калі б у мяне быў такі выбар, я б не сумняваўся і сказаў: толькі тут, менавіта тут.

— І менавіта на Вушаччыне?

— І менавіта на Вушаччыне — там, дзе жылі ўсе мае продкі. Я ніколі не хацеў у другой краіне нарадзіцца. У гэтай краіне нарадзіўся, тут і хачу памерці… Вось многія баяцца, што іх не пахаваюць на Маскоўскіх могілках, што трэба нейкія заслугі, але я не хачу стаяць у гэтай чарзе, якая ў савецкі час… Дый, урэшце, у традыцыі крывічоў хаваць на той зямлі, на якой нарадзіўся, туды і павінен вярнуцца. Мне спакойна будзе з мамай, на Бутаўскім могільніку. З гэтай зямлі я прыйшоў — у гэтую зямлю пайду. Думаю, што там я сустрэну сваіх зямлякоў, сяброў… Душа, паўтаруся, яна вечная, а цела, як вам сказаць, яно як, дапусцім, адзенне — сёння моднае манто, заўтра — паліто, а паслязаўтра — фуфайка ў савецкіх канцлагерах.

— Аднойчы падчас паездкі на Вушаччыну мы наведалі з Вамі бычкоўскія могілкі, дзе пахаваныя бацькі і брат Васіля Быкава, і ўпершыню за многія гады вырашылі паглядзець усе могілкі. А яны пэўна ж надта старыя, яшчэ з паганскіх часоў, таму што далей ляжалі адны толькі старажытныя валуны, да якіх даўно ніхто не прыходзіць. І пасля, калі мы наведалі ў Бычках тое месца, дзе некалі стаяла хата сябра дзяцінства Быкава Валодзі Галавача, Вы раптоўна сказалі: «Хачу, каб у мяне на магіле быў валун»…

— Так, валун і крыж. Не хачу я помнікаў. Па-першае, помнік не будзе за што ставіць, да таго ж, гэта традыцыя яшчэ савецкіх часоў. Я хачу, каб быў толькі вушацкі валун. Я некалі пісаў пра гэта:

Калі я адыду, пастаўце мне

Валун сівы і крыж на валуне.

Я ж многа могільнікаў бачыў, у тым ліку і на Вушаччыне, але каб было цэлае поле камянёў, як на бычкоўскім могільніку… Камяні — яны як людзі: кожны са сваім абліччам, са сваім характарам. І каб на вушацкіх каталіцкіх могілках былі б не крыжы, нават і гранітныя, а камяні, іх не знішчылі б. Камень — гэта надмагілле з часоў паганства, з сівой даўніны, крыж з’явіўся пазней. Таму, як бы там ні было, але хрысціянства ўсё-ткі падладжвалася…

— Глебай для хрысціянства было паганства.

— Так, паганства.

— Ці лепей было б сказаць: паганства  гэта тая глеба, на якой узрос крыж хрысціянства.

— Так-так. Таму самае лепшае надмагілле — гэта камень.

— У адным з апошніх Вашых вершаў:

Я пачынаю баяцца вечара.

Бо за вечарам следам прыйдзе яна,

Мая апошняя ноч. І вечная.

Адкуль гэтае веданне ці прадчуванне?

— Гэта нейкае падсвядомае адчуванне, што я павінен адысці ноччу. Не ведаю, калі я прыйшоў на свет, — мама мне гаварыла, але я не помню, аднак на спачын і так, і на спачын вечнасці лепш ісці ноччу. Днём яшчэ многа незакончаных спраў… Клопаты і справы могуць не адпусціць. Праўда, там таксама будуць справы, але ўжо новыя.

— Таксама будуць?

— Канешне. Там трэба будзе даваць справаздачу, што зрабіў, Усявышняму, спавядацца перад Усявышнім. Я ў гэта свята веру.

— А іначай навошта гэта ўсё было?

— Так. Бог паслаў нас на зямлю на выпрабаванне, каб, паўтараючыся, жыць далей. Я лічу, што душа паўтараецца — яна пасля зноў сюды вяртаецца… Канешне, такіх ведаў у мяне няма, але ёсць такое адчуванне.

— Значыць, і Вашая душа тут не ўпершыню.

— Канешне, не.

— У гэтай сувязі: хто Вам бліжэй з гістарычных асобаў — ці прыкладам свайго жыцця, ці па характары?

 (Задумваецца.) З гістарычных асобаў… (Паўза.) Каліноўскі, які быў пасланы падняць дух беларускі… (Праз паўзу.) Купала! Купала, канешне.

— У першую чаргу ўсё-ткі Купала?

— Так, Купала. Я не раўняю сябе з Купалам, але хацеў бы быць блізкім яму па духу, таму што Купала — гэта самаахвярніцкая натура, і ён таксама быў пасланы на гэтую зямлю на выпрабаванне…

Гэта ж вядома па Бібліі, што няма прарока ў сваёй Айчыне. І сучаснікі ніколі не маглі ацаніць… Калі падняць крытыку тых гадоў, дык як тады вульгарна ацэньваўся Купала! І як цяпер — гэта вялікая розніца. Але тут яшчэ ёсць элемент абагаўлення — ён таксама не бяспечны, таму што апосталаў трэба ўспрымаць як жывых людзей, усё-ткі гэта зямныя апосталы. У іх трэба бачыць і самае высокае, і нейкія зямныя чалавечыя недахопы. А калі рабіць з іх ікону, гэта таксама не на карысць нацыі, не на карысць развіццю думкі, літаратуры і культуры.

— А вось тое, што Бог даў Вам жыццё даўжэйшае, чым, дапусцім, Янку Купалу, у гэтым жа таксама ёсць нейкі сэнс?

— Я, канешне, удзячны Богу за тое, што жыву, а з другога боку, часам мне хочацца ўжо туды, як гэта ні сумна, таму што… Таму што я баюся перажыць сябе самога. І адзінае, што хачу, — гэта памерці Барадуліным.

 

 

«Я ўпаў бы ў ногі маме і папрасіў прабачэння…»

 

— Раней Вы казалі, што думаеце, што пасля яшчэ сустрэнеце ўсіх — родных, сяброў…

— Я лічу, што з усімі і ў першую чаргу з мамай, з усімі-ўсімі роднымі яшчэ сустрэнуся. Ну, і з ворагамі.

— Прабачце, калі ласка, за гэта пытанне, але калі можаце, адкажыце: што першае Вы сказалі б… што скажаце сваёй маме?

— Як убачу маму… Я сказаў бы… я ўпаў бы ў ногі і папрасіў прабачэння за ўсё, што зрабіў дрэннага… А пасля падзякаваў бы… Па-першае, папрасіў бы прабачэння, таму што я многа-многа зрабіў ёй непрыемнага, дрэннага — як цяпер разумею. Я й да гэтага часу не магу сам сабе дараваць, што ў апошнія гады жыцця мамы мала ёй увагі ўдзяляў, што многа прынёс ёй гаркоты. Я заўсёды малю яе, каб яна мне даравала. І хоць і пісаў ёй вершы, але ўсё-ткі мала вярнуў маме той дабрыні, якую яна мне дала. Яна ж на мяне жыццё паклала… А тады мне здавалася, як вам сказаць…

— Тое, што Вы сёння называеце — «геніяльна пілі»?

— Так, была ў мяне і чарка, і ўсё астатняе, гэта, канешне, таксама паскорыла маміну смерць, я дужа яе здароўе падарваў. Гэта самы большы мой грэх… Канечне, я падзякаваў бы маме, што яна дала мне жыццё, што дала мне свет, мову… Я часта паўтараю: усё добрае ў мяне ад мамы, усё дрэннае — ад сябе.

— А што пераважвае?

— Пад настрой. Усё-ткі з гадамі я больш скептычна да сябе стаўлюся. Гэта ў маладыя гады здавалася, што я такі ўжо дужа добры, а з гадамі пачынаеш думаць, што не такі ты і добры… Ну, перарабіць тое, што было, перарабіць жыццё немагчыма. Чарнавік жыцця немагчыма перапісаць набела і даводзіцца дажываць — менавіта дажываць — з віной перад мамай, перад сябрамі… Я заўсёды, калі кладуся спаць, дзякую маме, прашу прабачэння ў мамы і ў тых, хто можа мне прабачыць, каму я зрабіў нешта дрэннае, каго абразіў ці пакрыўдзіў наўмысна і ненаўмысна… Я жадаю маме царства нябеснага, раю, дзякую і прашу прабачэння адначасова.

— Як Вы думаеце, Акуліна Андрэеўна бачыць Вас?

— Я думаю, што бачыць.

— І дапамагае Вам?

— Памагае, я сам пра гэта прашу ў яе… (Праз паўзу, шэпча.) Мамачка мая, светлая мая мамачка ранішняя, мамачка мая родная, прабач мне і дай хоць на хвілінку спакою…

— Вы бачыце яе ў снах?

— Рэдка. Зараз я сны нейкія размытыя сню: бачу іх, а прачынаюся, і сны размываюцца, быццам ветравое шкло. Хаця бываюць і яўныя…

ПРЭСА

Апошні верш Рыгора Барадуліна датаваны 28 лютага і прысвечаны сябру маладосці Генадзю Бураўкіну.

 

 

«Каб я малады не чырванеў за сябе цяперашняга»

 

— Каго б Вы хацелі яшчэ ў першую чаргу ўбачыць і пра што запытацца? Ці што сказаць, ці памаўчаць з кім?

— З Быкавым я хацеў бы памаўчаць. З Караткевічам хацеў бы… (Задумваецца.)

— Ну, чарку там падняць нельга…

— Я думаю, што там ужо, відаць, можна, таму з Караткевічам я падняў бы чарку, пажартавалі б. А з Быкавым я б памаўчаў і сказаў, як мне было самотна без яго, самотна і няўтульна на зямлі. Яшчэ добра, што застаўся са старых сяброў Генадзь Бураўкін. З астатнімі аднагодкамі мы і не перазвоньваемся, дый мне і хадзіць зараз цяжка… Карацей кажучы, я цяпер жыву, як мядзведзь у бярлозе.

— Дазвольце яшчэ запытацца…

— Калі ласка, калі ласка.

— Але там жа будзе магчымасць — прынамсі, спадзяюся на гэта — убачыць Янку Купалу. Мяркую, у гэтым выпадку Вы не станеце маўчаць?

— Я не думаў аб гэтым… (Праз паўзу.) Я б сказаў… Я падзякаваў бы Богу, што Ён паслаў на Беларусь Купалу, а пасля адбіў бы чалом, як чалавеку, які замацаваў дух нацыі… Багдановічу я пачытаў бы ягоныя вершы і сказаў бы, што ў тыя, савецкія часы, калі ўся адукацыйная праграма па літаратуры была ўшчэнт савецкая, ягоныя вершы давалі ўражанне пра сапраўдную паэзію. Справа ў тым, што сапраўдных Купалавых вершаў не было ў праграмах — толькі «савецкія», а Багдановіча нічога іншага даць не маглі… Можа, гэта прагучыць як кашчунства, але дзякуй Богу, што Багдановіч не дажыў да савецкага часу і таму не напісаў нічога савецкага.

— Дзядзька Рыгор, калі загаварылі на гэтую тэму…

— Калі ласка, калі ласка.

— Лявон Баршчэўскі пісаў пра Вас: «Паэт жахаецца ад думкі, што «адышоў далёка ад сябе, ад утрапёнага і маладога», «ад шчырага ў сваім святым наіве», і моліць Бога, каб ён даў яму яшчэ пэўны тэрмін на здзяйсненне апошняга жадання — «хачу вярнуцца да сябе самога». Як Вы думаеце, якімі б вачыма паглядзеў на Вас сённяшняга той Рыгор Барадулін (ці Інючок, як Вы падпісваліся ў лістах да мамы), які з адным чамаданчыкам, у якога прама на вакзале адарвалася ручка, прыехаў летам 1954 года з Вушачы ў Мінск?

— На сённяшняга ён паглядзеў бы, як на старога, хворага і… (праз паўзу) мала каму патрэбнага чалавека… Хоць нешта яшчэ мяне цешыць і трымае — трымае тое, што я яшчэ самому сабе патрэбен. А так адчуванне, што… ну, я мала каму патрэбен. І не ў тым сэнсе, што хачу быць на разрыў, як «хуткая дапамога»… А вярнуцца да сябе маладога — гэта, канешне, толькі мара, гэта немагчыма… На мой цяперашні розум, я многага б не рабіў — многае б не пісаў, многае б не перакладаў. Але з другога боку, я не магу не рабіць. Гэта не ад мяне залежыць, гэта наканаванне такое, гэта лёс такі… Ужо не гаворачы пра быт, пра тое, што палова той адзежы, што ёсць, мне не трэба, аднак у маладыя гады хацелася і апрануцца, але з узростам ужо абы хутчэй, абы цяплей і зручней. Між тым, чалавек усё жыццё нешта набывае-набывае, стараецца, а ён жа які прыходзіць, такі практычна і адыходзіць — ён прыходзіць голы і адыходзіць голы. І пад старасць пачынаеш разумець, што ўсё гэта прах прахам. У тым ліку і грошы, якіх у мяне ніколі многа не было. Так што… З другога боку, я не мог бы размінуцца той з цяперашнім. Пасядзелі б, падумалі: ці варта было ўсё гэта?.. Самае галоўнае, каб таму маладому не было сорамна за мяне цяперашняга.

— Вы б гэтага хацелі ці ўпэўнены ў гэтым?

— Я хацеў бы, таму што я не ўпэўнены. Я б хацеў, дужа хацеў, каб яму было не сорамна за мяне цяперашняга, за ўсе мае ўчынкі, правіны, грахі, за набыткі, за страты. Гэта самае галоўнае — каб не было сорамна, каб не чырванеў за сябе цяперашняга.

 

 «Маё Ватэрлоа»

 

— Гэта адзін з галоўных матываў Вашых апошніх вершаў — тэма непазбежнага сыходу:

І чую,

Як маркотна плача,

Пакуль маркоўнік не прычах.

І адчуваю,

Як Вушача

Змяркаецца ў маіх вачах.

І як не вырвецца з сяродкі

Душа —

Яе гукнулі продкі.

У гэтай сувязі прыгадваецца зноў жа Уладзімр Огнеў, які пісаў: «Долгое время говорили, что Наполеона отравили мышьяком англичане. Недавно установили: отравления не было, умер смертью естественной — рак желудка. Вспоминается Герцен: Наполеону сказали, что у него рак внутри. Он возразил: «У меня внутри Ватерлоо».

         От чего мы умираем? Конечно, Наполеон прав.

         Только Ватерлоо у каждого свое».

         Калі карыстацца вызначэннем Огнева, у чым заключаецца Вашае Ватэрлоа?

— Параза?.. (Пасля паўзы.) Мне не дае спакою вынішчэнне ўсяго беларускага, якое адбываецца проста на маіх вачах. На маіх жа вачах было хай фармальнае, але хоць нейкае адраджэнне, гэта яшчэ пры камуністах…

— Маеце на ўвазе гарбачоўскую перабудову?

— Так-так, а тут кожны дзень, кожны дзень усё знішчаецца, знішчаецца, знішчаецца… Я не магу гэта перажыць, не магу… Невыпадкова я калісьці напісаў: «Хаця б памерці давялося У беларускай Беларусі».

— Калі б Беларусь была беларускай, тады і настрой Ваш…

— Быў бы абсалютна нармальны. Я б сябе чалавекам адчуваў. Я ўсё-такі гаспадар гэтай зямлі, я сын гэтай зямлі, але адчуваю сябе тут абарыгенам.

— Іншаземцам.

— Так-так, мне вельмі даспадобы гэты геніяльны ясенінскі радок: «В своей стране я словно иностранец», памятаеце? Я пераклаў яго: «Я ў родным краі, як іншакраінец».

— А ў Вас ніколі не было спакусы з’ехаць з Мінска, як гэта некалі зрабілі тыя ж Ігар Шклярэўскі, Іван Бурсаў, Ванкарэм Нікіфаровіч?

— Ніколі. Нельга так пра сябе гаварыць, але я занадта беларус. Нават занадта. Па свайму светаўспрыманню я сябе не беларусам не ўяўляю. Іначай я б быў загінулым чалавекам. Я не ўяўляю сябе за межамі Беларусі і за межамі беларускай мовы, культуры. Інакш мяне проста не было б. І калі ёсць ува мне што добрае, дык гэта ў тым ліку дзякуючы беларускасці.

— У Міхася Скоблы: «Хто з творцаў носіць пярсцёнак з выявай «Пагоні» – як знак вечнага шлюбу з Айчынай? Адзін Барадулін». Тут адна толькі вобразнасць ці ўсё-ткі Міхась не памыліўся?

— Канешне, Міхась не памыліўся. «Пагоня» ў маёй душы яшчэ ад Багдановіча, калі я ў школе чытаў яго «Пагоню», якая мне вельмі падабалася.

— Між іншым, запомнілася, як рыжскі мастак Вячка Целеш тлумачыў, чаму з’ехаў з Беларусі і чаму не хоча вяртацца сюды, — ён сказаў: «Лепей быць чужым у чужой краіне…»

— Геніяльна!

— «…чым чужым на сваёй зямлі».

— Правільна-правільна. Разумееце, вось сядзіш дома і нешта пішаш, чытаеш і быццам бы жывеш у беларускай Беларусі. Аднак як толькі ўключаеш тэлевізар ці радыё ці выходзіш за дзверы, на цябе глядзяць як на туземца! Толькі што не зрабілі рэзервацыі для беларусаў, як у Амерыцы — рэзервацыі для індзейцаў. Гэта настолькі падточвае арганізм, настолькі раздражняе і псуе нервы, выклікае такую гаркоту… Трэба мець металічныя нервы ці іншы выхад — піць альбо кідацца з дваццатага паверха. Але трэба жыць…

Гэта і ёсць самае страшнае маё Ватэрлоа, прынамсі, як у кожнага нармальнага беларуса… Я ж не супраць Расіі, я не супраць нікога і нікога не прымушаю гаварыць па-беларуску, але яны ж павінны паважаць. Ды дзе там — нават павагі няма! І самае цікавае, што ў першую чаргу не паважаюць не прыезжыя расіяне — свае. І ўсё таму, што такі прыклад падае наша «вертыкаль»…

 

 «Прыйдзецца паміраць у тым, што ёсць…»

 

— У Вашых вершах:

Нябыт абыякава ўсё праглыне.

Я цешыцца

Марнай надзеяй гатовы,

Што нехта захоча

Сказаць пра мяне:

Ён быў на паслугах

У матчынай мовы.

                 

* * *

Калі мая трывога спала,

Калі калоссе налілося

Тугой?

Сказаць я не бяруся.

Як нарадзіцца не прыпала,

Хаця б памерці давялося

У беларускай Беларусі…

         Ці ёсць гэта Вашыя апошнія жаданні — памерці ў беларускай Беларусі і, пайшоўшы назаўсёды, застацца на зямлі беларускім словам?

— Так-так, гэта мае пажаданні, спадзяванні. Праўда, спадзяванні, якія, відаць, ніколі не здзейсняцца, асабліва апошняе. Ну, прыйдзецца паміраць у тым, што ёсць. Нікуды ад сябе не ўцячэш.

— Я Вам, шаноўны дзядзька Рыгор, сапраўды шчыра жадаю яшчэ многіх гадоў жыцця і добрага здароўя, але калі б Вас папрасілі нейкі тастамент нашчадкам пакінуць, што б Вы сказалі ў будучыню, у вечнасць?

— Тастаменты нашчадкам у вечнасць небяспечна гаварыць… Я б пажадаў, каб яны заставаліся беларусамі, каб заставаліся сумленнымі і каб не прадавалі душу, бо хто прадасць душу, таго няма. Самая, відаць, галоўная праца, галоўнае змаганне на зямлі — вось гэты біблейскі пастулат: каб ты захаваў сваю душу. Колькі я жыў, увесь час імкнуўся захаваць яе. Не ведаю, наколькі мне гэта ўдалося, але я — стараўся.

* * *

У выдавецтве «МЕДЫЯЛ» выйшла кніга Рыгора Барадуліна «У неба пехатою», куды ўключаны выбраныя вершы апошніх гадоў, пэўная частка якіх друкуецца ўпершыню па рукапісах і нататніках паэта. Нават цяжка хворы, Барадулін пісаў практычна да апошняга дня. «Хвароба, якая ў апошнія гады бязлітасна яго згрызала, адбірала рухі, адбірала рукі, — не закранула дух, розум, талент. Бог не даў. Абараніў свайго абранца. І да апошняга радка, да апошняга свайго выдыху Рыгор Барадулін — светлы, ясны, высокі, пранізлівы. Паэт неверагоднай сілы і красы. Найпершы паэт крывіцкай мовы, чарадзей беларускага слова», — напісаў Уладзімір Някляеў у прадмове да кнігі сябра. Выданне падрыхтавана да саракавін Рыгора Барадуліна.

Нястомны дзядзька Рыгор

Аляксандр Тамковіч, Свободные новости Плюс

ПРЭСА

Гэты артыкул мне дапамог зрабіць вядомы журналіст Сяргей Шапран, за што яму — чарговы дзякуй. Як і за здымкі Рыгора Барадуліна, бо ўсе яны ўзятыя з асабістага архіва Сяргея.
Пазней тэкст друкаваўся ў кнігах «Лёсы» і «Найноўшая гісторыя ў асобах». Сумная нагода прымусіла надрукаваць яго яшчэ раз. Перш за ўсё для таго, каб зноў пачуць голас народнага паэта Беларусі.  

Памяць дзяцінства

«Нарадзіўся я на на Ушаччыне, на хутары Верасоўка, ці, як ласкава ў нас называлі, Верасовачка, 24 лютага, 35-га года, дакладней, 1935-га (я ўжо ў двух стагоддзях жыву, а калі гаварыць «35-га», дык можна падумаць пра 2035-ты; я, канешне, не дацягну да гэтага часу). А чаму дакладна ведаю (многім жа пасля вайны давалі столькі гадоў, колькі яны скажуць), бо маці ў час вайны закапала маё пасведчанне ў нейкім гаршку ў зямлю, і пасля мы яго адкапалі.

Калі ж у 1939 годзе хутары пачалі зносіць, перабраліся ва Ушачы.

Бацька мой, Іван Рыгоравіч Барадулін, быў цесляром у райкамгасе, мама, Акуліна Андрэеўна Барадуліна, працавала па гаспадарцы дома. Але бацьку памятаю слаба, таму што ўвесь час ён быў на працы. Калі ж прыходзіў, я, малы, любіў расшпільваць яго куртку, бо з-за пазухі абавязкова «вылятаў» нейкі гасцінчык…

Калі пачалася вайна, бацька пайшоў у партызаны. Там і загінуў — падчас так званага прарыву, калі чалавечым мясам затрымалі немцаў пад Полацкам. Кіраўніцтва самалётамі было вывезена за лінію фронту, а астатнія паляглі ў балотах. У тым ліку і мой бацька.

Пра маму ж можна гаварыць доўга. Мама мая была выключным чалавекам, карэннай крывічанкай. Дзякуючы ёй я вырас натуральным беларусам (хай гэта не будзе пахвальбой). Яна выдатна ведала беларускія песні, казкі і нашу крывіцкую, ушацкую мову. Дарэчы, у свой час Васіль Быкаў расказваў, што, вярнуўшыся з арміі (ён жа доўгі час жыў па-за межамі Беларусі), ён узнавіў мову, успамінаючы, як гаварыла яго маці. Я і дасюль памятаю матчын голас і арыентуюся не на слоўнікі, не на граматыку, а на маміна вымаўленне, на яе лексіку.

 

ПРЭСА

Рыгор Барадулин з мамай

Мама дала мне і жыццё, і лёс. Як і кожны чалавек, я не ўяўляю сябе без мамы. Калі б не яна, нічога з мяне не атрымалася б.

Мае ўспаміны: на хутары заходзіць сонца, а мама расказвае нейкую страшную казку, і мне неяк жудасна і трывожна. І, зразумела, першыя ўспаміны — гэта маміны вочы, маміны словы, мамін голас».

Выбар шляху

«Я не марыў стаць паэтам, мне проста хацелася нешта пісаць. Пасля вайны ўсе многа чыталі, у тым ліку і паэзію. Кніжка была на вагу золата. А маці і кроку не рабіла без таго, каб не вымавіць якую-небудзь прыказку, прымаўку, спець песню ці нейкую папеўку. Мама спявала душой. Я і сёння чую беларускае слова, акрыленае голасам маці. Але ўсё, што я ўзяў, — толькі тысячная доля таго, на што была багата мама.

Скончыў Ушацкую сярэднюю школу, у якую пайшоў пасля вайны крыху пераросткам. Тады людзі дужа цягнуліся да вучобы і ў школу хадзілі з вёсак за пяць-сем кіламетраў, у снег і ў дождж. Школа была беларуская, усё выкладанне вялося на беларускай мове — не тое, што цяпер.

Пасля заканчэння школы выбраў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. Дужа хацеў туды патрапіць, таму што ведаў, што ва ўніверсітэце вучыліся ўсе нашы паэты. Паступіў на беларускае аддзяленне філалагічнага факультэта. Памятаю, у заяве напісаў: «Прашу прыняць мяне на беларускае аддзяленне, а калі не на беларускае, дык хоць на рускае», паколькі лічыў, што беларускае аддзяленне больш важнае і туды большы наплыў абітыруентаў. Але ва ўніверсітэце, у адрозненне ад Ушацкай школы, беларускага ўжо было мала…»

 

ПРЭСА

Рыгор Барадулін у маладосці

Творчасць

«Добрых вершаў напісана мала, а ўсялякіх — шмат. Але я ніколі не лічыў, колькі. Як гавораць, усе — мае. Хоць ёсць і такія, хто падлічвае і думае, што даследчыкі будуць вывучаць іхнюю творчасць. Я пра гэта не думаю. Бо здараецца, што ад нейкага паэта, які пры жыцці выдаваў зборы твораў, у выніку застаецца толькі адзін верш, а можа, і ніводнага. Час — такі дзядзька, які ўсё расставіць па сваіх месцах.

Мой першы верш быў надрукаваны ў 1953 годзе ў газеце «Чырвоная змена», якая ў той час была для маладых варотамі ў літаратуру. Надрукавацца ў «Чырвонай змене» лічылася за вялікае шчасце і гонар. Усе туды імкнуліся. Мне таксама пашанцавала.

 

ПРЭСА

З Уладзімірам Караткевічам

У той час пры «Чырвонцы» дзейнічала літаб’яднанне, якое было на ўзроўні калі не Літінстытута, дык, ва ўсякім разе, міні-літінстытута: тут мы вучылі адно аднаго і вучыліся самі. Гэта была вельмі цікавая школа. Не хачу пакрыўдзіць сённяшніх маладых, але тое пакаленне было хай менш адукаваным, затое больш шчырым. Сучасная ж моладзь больш камп’ютарызаваная, механічная. Хутка з’явіцца ўжо камп’ютарная паэзія і нават камп’ютарнае мысленне. Можа, я зусім ужо не сучасны, але не ўяўляю, каб Біблія была напісана на камп’ютары…

 

ПРЭСА

З Генадзем Бураўкіным

Выдаваліся ж мае вершы на многіх мовах, але я не ведаю, як яны на іх успрымаліся. Тым больш што ў савецкі час пераклады нярэдка рабіліся ў рэчышчы «дружбы народаў». Магу толькі сказаць: мне дужа прыемна, што зараз мае кнігі выйшлі па-чэшску і па-польску. І асабліва грэе душу, што мая паэзія ёсць цяпер і на японскай мове. Ушацкі малец і — на японскай мове! Гэта ўжо не па пратэкцыі «дружбы народаў» і не па «культурным абмене». Гэтаму паспрыяў айцец Уладзіслаў Завальнюк.

Калі я вучыўся ў школе, у нас кватаравала дзяўчына па прозвішчы Быкава, родам якая была з Бычкоў. Яна яшчэ гаварыла, што Васіль (Быкаў. — Заўв. аўт.) маляваў у школе яе партрэт. Так што пра Васіля Быкава я даведаўся раней, чым пазнаёміўся з ім. А знаёмства адбылося ў той час, калі я працаваў у газеце «Советская Белоруссия». Памятаю, паехаў у камандзіроўку ў Гародню, прамачыў ногі, а Васіль запрасіў мяне ў свой дом, напаіў гарбатай і даў сухі абутак. Дарэчы, якраз у той прыезд ён падарыў мне зборнік «Ад шчырага сэрца» з вершамі, прысвечанымі Сталіну. Сказаў: «Чытай, вучыся і не паўтарай памылак старэйшых!»

 

ПРЭСА

З Васілем Быкавым і Андрэем Вазнесенскім

Быкаў да апошніх дзён быў для мяне ўсім — і сябрам, і старэйшым братам, і бацькам. Ён быў для мяне і роднымі мясцінамі, і Ушаччынай, і наогул усім беларускім. Нават калі ён жыў у замежжы, я ўсё роўна ведаў, што ён ёсць — мы ж і перапісваліся, і сазваньваліся.

А цяпер мне без Васіля дужа самотна і няўтульна. Але галоўным для мяне застаецца вось гэтае трыадзінства: Бог, мама і Быкаў. Яны былі і па-ранейшаму застаюцца ў маім жыцці.

 

ПРЭСА

З Папам Іаанам Паўлам ІІ

Галоўнае — жыць і памерці чалавекам. Хоць, здаецца, гэта занадта вядомая фраза, але сэнс яна мае глыбокі, таму што жыць і застацца чалавекам вельмі цяжка, ва ўсіх адносінах. Мы, малыя, жартавалі, што ў жыцці, як у казцы: чым далей, тым страшней. Мы думалі, што гэта не больш чым жарт. Але цяпер я разумею, што гэта зусім не жарт. І адзінае, што трэба берагчы, — сваю душу. Будзе душа — будзеш ты, не будзе яе — і цябе не будзе».

Сям’я і захапленні

«З жонкай Валяй я сустрэўся падчас вучобы ва ўніверсітэце: пайшоў знаёміцца з першакурсніцамі і ўтрэскаўся! Яна з Гародні і таксама скончыла Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. Працавала ў «Беларускай энцыклапедыі». Дарэчы, калі нарадзілася дачка Ілона (адбылося гэта ў Гародні), дык першым наведаць і павіншаваць Валю прыйшоў Васіль Быкаў…

 

ПРЭСА

 

Звычайна дома ў нас гаварылі: «Таму бацьку слава, у каго дзяцей поўная лава». Але ў мяне так не атрымалася. У наш час, калі б была поўная лава дзяцей, дык і іх бы не пракарміў, і сам бы дайшоў. Таму ў мяне адна дачка і адна ўнучка. Ілона таксама скончыла ўніверсітэт, цяпер малюе. А ўнучка Дамінічка яшчэ толькі вучыцца на беларускім аддзяленні філалагічнага факультэта. Што і як там будзе далей — гэтага я ўжо не ўбачу.

 

ПРЭСА

З жонкай Валяй

ПРЭСА

З унучкай Дамянічкай

Раней, як быў малады, прыязджаючы ва Ушачы, і дровы калоў, і касіў, і араў троху, цяпер жа мне цяжка ўсё гэта рабіць. Аднак паняцця вольнага часу ў мяне няма — заўсёды ў галаве нешта круціцца. Я нават у рэанімацыі вершы пісаў. Справа ў тым, што ў мяне дужа часта баліць галава, калі ж здараецца нейкае прасвятленне, тады я стараюся ці чытаць, ці пісаць. Так што «вольны час» у мяне — гэта калі галаву «схватвае». Аднак я хацеў бы, каб яго было меней».

Замест пасляслоўя

Напэўна, лагічней было б скончыць гэты артыкул сканіраваннем першай старонкі «Лепей», і я нават папрасіў падпісаць для мяне знакамітую кнігу рукапісаў. На жаль, не атрымалася. Не паспелі…

За гады знаёмства з Рыгорам Іванавічам Барадуліным у мяне з’явілася даволі шмат кніг з яго аўтографамі, але выбар быў спынены менавіта на «Кстах». І гэта не выпадкова. Так больш зразумела, у які СВЕТ зышоў ПАЭТ.

 

ПРЭСА

 

 

 

Дзядзька Рыгор. Апошняя размова…

Сяргей ШАПРАН, Новы час, 10.03.1014

Апошнім разам мы гаварылі ў тую самую нядзелю, 2 сакавіка. Барадулін пазваніў недзе апоўдні. Кажу: «Сёння ж даравальная нядзеля, дзядзька Рыгор. Даруйце мне, калі ласка, калі што не так было». — «І вы мне даруйце, калі што не так было…» — рэхам лагодна адказаў Барадулін.

ПРЭСА

І пасля гаварыў яшчэ шмат добрага — дзядзька Рыгор быў шчодры на пахвалы, на добрыя словы і гаварыў іх практычна кожнага разу. А апошнія паўгода ён званіў ледзь не штодня…

 

Сёння можна казаць усё што заўгодна, але я думаю, што ён адчуваў, здагадваўся, што ў хуткім часе пойдзе. Пра тое ён гаварыў абсалютна спакойна, калі я часам пытаўся ў яго падчас інтэрв’ю, пра тое былі шмат якія яго вершы апошніх гадоў:

 

Ты сабе, душа,

Свабодна лётай.

Я дабуду тут

Зямную рату.

Чую, кліча мама

З неахвотай.

Клікала не так,

Бывала, у хату…

 

На карысць гэтаму сведчаць і крыху дзіўныя, як мне тады здавалася, учынкі дзядзькі Рыгора апошняга часу…

 

Мы былі знаёмыя пятнаццаць гадоў (неяк нядаўна дзядзька Рыгор нечакана запытаўся: «А калі мы з вамі пазнаёміліся?» Я пасля паглядзеў самы яго першы аўтограф на кнізе, дык выходзіла, што ў гэтым годзе ў нас юбілей), шмат фотаздымкаў за гэты час было зроблена — сотні, калі не тысячы, аднак ніколі Барадулін не прасіў, каб я яго фатаграфаў — звычайна ініцыятыва сыходзіла ад мяне, апроч, бадай, двух выпадкаў: калі ён папрасіў зрабіць цыкл фотаздымкаў для кнігі «Дуліна ад Барадуліна» ды для «Кстоў».

 

Але ў гэтыя восень-зіму ўсё было інакш. Я толькі вярнуўся ў верасні з вёскі, нават яшчэ не паведаміў пра тое Барадуліну, а ён ужо назаўтра — вось жа тэлепатыя! — сам тэлефануе і адразу кажа: «У мяне барада як у маджахеда. Прыходзьце з фотаапаратам». Адзін з тых вераснёўскіх фотаздымкаў Глеб Лабадзенка паставіў на вокладку Барадуліна кнігі «Лепей».

 

І неаднойчы яшчэ клікаў, каб я прыходзіў з фотаапаратам, але фотамастацтва — справа такая ж, відаць, як і літаратура, — не кожнага разу атрымліваецца тое, што хацелася б у выніку бачыць… Апошнім разам дзядзька Рыгор папрасіў прыйсці з фотаапаратам ужо напрыканцы студзеня — гаварыў, што па-ранейшаму не голіцца і не стрыжэцца (сівы і доўгавалосы, ён нават на Салжаніцына стаў нечым падобны), а як зробім новыя фотаздымкі, дык тады і паголіцца, і пастрыжэцца…

 

Тыя здымкі зноў нечакана найперш для мяне самога атрымаліся, здаецца, удала. Адзін з іх змясцілі ў тым нумары «Новага часу», дзе была надрукавана наша апошняя з дзядзькам Рыгорам гутарка. Калі прынёс газету Барадуліну, ён, схіліўшыся над ёй, доўга глядзеў і ўсё прыгаворваў: «Геніяльнае фота». І пасля жартам дадаў: «Я нават сам сабе стаў крыху падабацца».

 

ПРЭСА

 

Валянціна Міхайлаўна, жонка Барадуліна, якая ў гэты час зайшла ў кабінет, усміхнулася: «Рыгор усё жыццё сабе падабаўся». Я ніколі такога не заўважаў за ім — дзядзька Рыгор не мог адарвацца ад уласнага фота. «Себя как в зеркале я вижу, но это зеркало мне льстит», — прыгадаў я радкі Пушкіна, якія ён напісаў, убачыўшы ўласны партрэт працы Кіпрэнскага. Барадулін рассмяяўся: «Правільна-правільна…»

 

Сёння я думаю, чаму ж дзядзька Рыгор так настойліва клікаў мяне ў апошнія свае паўгода прыходзіць з фотаапаратам? Мо хацеў застацца ў памяці сучаснікаў і нашчадкаў такім, якім і быў цяпер? Таксама і Васіль Быкаў, калі разам з Барадуліным і Генадзем Бураўкіным былі ў Бараўлянах за пяць дзён да яго сыходу, нечакана — мы ўжо былі на парозе — запытаўся, што, можа, я хачу зрабіць фотаздымкі (так і сказаў тады: «Фотография на смертном одре»), хоць фотаапарат я з сумкі не даставаў — бачачы, у якім стане знаходзіцца Васіль Уладзіміравіч, мне здавалася няёмка прасіць пра тое Быкава…

 

А яшчэ дзядзька Рыгор спяшаўся з публікацыяй сваіх вершаў. Так, мы некалі зрабілі з Барадуліным кнігу яго ліставання з Васілём Быкавым «Дажыць да зялёнай травы…», пасля разам з Наталляй Давыдзенкай сабралі кнігу ліставання Барадуліна з мамай Акулінай Андрэеўнай «Паслаў бы табе душу…», затым яшчэ былі беларуска-рускае «Перакуленае» Барадуліна і нарэшце кніга гутарак «Тры мяхі дзядзькі Рыгора, альбо Сам-насам з Барадуліным», але ніколі за гэтыя пятнаццаць гадоў дзядзька Рыгор не прасіў, каб я перадрукоўваў на кампутары яго вершы ды рыхтаваў з іх цыклы для «Дзеяслова» ці «Літаратурнай Беларусі».

 

У гэтыя восень-зіму ўсё было інакш: практычна штотыдзень Барадулін званіў і прасіў прыходзіць, каб я забраў для перадруку новыя яго вершы ці тыя, што былі напісаны ў апошнія гады і якія ён знайшоў цяпер у сваім велізарным архіве. Я нават жартаваў, што нечакана для самога сябе зрабіўся літаратурным сакратаром Барадуліна…

 

Менавіта такім чынам і склаліся падборкі ў снежаньскі нумар «Дзеяслова» і ў некалькі выпускаў «Літаратурнай Беларусі», так склаўся той цыкл, што будзе надрукаваны ў красавіцкім «Дзеяслове».

 

Дзядзька Рыгор так спяшаўся дадаць вершы ў гэтую сваю апошнюю падборку, што званіў і прасіў прыходзіць нават ужо за адным вершам, які напісаў толькі ўчора. Апошні верш для той падборкі — пад назвай «Мальба» — 23 лютага ён ужо па тэлефоне прадыктаваў:

 

Неба — трывалая столь.

Марна стараецца люць.

Госпад!

Ачалавеч мой боль,

Свойскі мой страх збязлюдзь!

 

А пасля неаднойчы тэлефанаваў ды пытаўся: ці паспелі мы? Ці ўключыць рэдактар «Дзеяслова» Барыс Пятровіч гэтыя вершы ў будучы нумар?.. Ён непакоіўся як малады паэт, які толькі-толькі пачынае свой шлях у літаратуры… Барадулін сапраўды спяшаўся. Тады гэта здавалася дзіўным, цяпер гэта зразумела…

 

Нават апошняе інтэрв’ю з дзядзькам Рыгорам, што выйшла ў «Новым часе» напярэдадні яго 79-годдзя і стала не толькі маёй апошняй гутаркай з Барадуліным — гэта наогул апошняе яго інтэрв’ю, — я не збіраўся яго рабіць.

 

У той дзень, 6 лютага, калі ішоў да дзядзькі Рыгора, ні пра якое інтэрв’ю нават не думаў. Дыктафончык жа браў з сабой кожнага разу проста на ўсялякі выпадак. Аднак ужо дома ў Барадуліна падумаў, што не часта выпадае нагода пагаварыць з паэтам «пад запіс», бо, на жаль, у СМІ існуе такое паняцце, як «інфармацыйная нагода», а тут хоць і не юбілей, але тым не менш… Да Барадуліна апошнім часам рэдка калі звярталіся журналісты, мусіць, і таму ён яшчэ вельмі ахвотна пагадзіўся на тую гутарку…

 

Праз дзесяць дзён, калі прынёс інтэрв’ю на вычытку, мы яшчэ крыху дагаварылі — пра Караткевіча, пра філалагічнае пакаленне Барадуліна і — пра галоўныя шкадаванні тых, хто рыхтуецца да апошняга свайго шляху. Так і склалася тая публікацыя. Праўда, гутарка была надрукавана крыху ў скарочаным выглядзе — проста з-за вялікага памеру. На старонкі «Новага часу» не патрапілі, у прыватнасці, такія яшчэ адказы-пытанні:

 

— Баюся паставіць Вас у няёмкае становішча, а ці маліліся Вы калі-небудзь за сяброў?

 

— (Раздумвае.) За Быкава і за Караткевіча маліўся.

 

— У касцёл хадзілі?

 

— Не, сам…

 

— Але з іншага боку я Вам неяк ужо казаў, што кожны, на маю думку, за іншага па-свойму моліцца. Памятаю, калі ў Алеся Разанава ў Германіі здарыўся інфаркт, дык Іван Антонавіч Брыль, даведаўшыся пра тое — я якраз у той вечар завітаў да яго, — сядзеў ды чытаў кнігу Разанава. У кожнага свая вера і свае малітвы. І калі, да прыкладу, Някляеў быў у засценках КДБ, а пасля пад хатнім арыштам, дык Вы ж штодня на працягу паўгода званілі ягонай жонцы Вользе, каб даведацца хоць пра якія-небудзь навіны пра сябра.

 

— Я проста не мог не званіць тады. І, дарэчы, за Валодзю я таксама маліўся… Наогул, калі сябрам дрэнна, дык я за іх малюся.

 

— Вас не палохае, як Вы самі кажаце, прысутнасць смерці?

 

— Раней палохала, а цяпер у сувязі з хваробамі, дык не. Паўтаруся, што адзінае жаданне — абы не пакутаваць… Часам нібыта ўжо і гатовы памерці, але прыйдуць іншыя хвілінкі, дык зноў хочацца жыць… Усё роўна калі час надыходзіць, дык ніхто не хоча паміраць.

 

— Вы ўжо паўтары гады па стане здароўя не маеце магчымасці выходзіць з дому, але надвор’е тым не менш неяк уплывае на Ваш настрой?

 

— Так. Калі сонейка, дык і настрой сонечны, а калі яго няма, дык і настрой пахмурны… Усё-такі семдзясят гадоў — гэта семдзясят гадоў, прычым з хвосцікам. І, дарэчы, у думках я жыву не тут, а там, у Вушачы. Тут я ўсё жыццё як на кватэры.

 

— А якія паравіны Вам больш даспадобы?

 

— Гэта залежала ад узросту: раней вясна падабалася, пасля — зіма, прычым страшэнна падабалася! Чым большы быў мароз, чым большыя гурбы, тым лепей. Я ж на поўначы Беларусі вырас, быў загартаваны: мароз — дык мароз, гурбы — дык гурбы… Ну, а ў апошнія гады ўжо падабаецца, банальна кажучы, залатая восень.

 

…Сёння ўсё гэта чытаецца іначай. Іначай пра ўсё і думаецца… Я дасюль яшчэ чакаю, што вось-вось патэлефануе дзядзька Рыгор і прачытае новы верш. Ці папросіць, каб прыходзіў з фотаапаратам, бо ў яго «барада як у маджахеда». Ці проста спытае, як пытаўся практычна штодня: «Як вашыя справы? Чым сёння займаецеся?»

Рыгор Барадулін: “Часам нават здаецца, што лепей было б, каб беларускую мову наогул забаранілі”

Сяргей ШАПРАН, Новы час, 23.02.1014

24 лютага Рыгору Барадуліну споўніцца 79 гадоў. Не юбілей, вядома, але ж добрая нагода пагаварыць з тым, чыё імя ўвасабляе сабой не толькі чалавечую годнасць — яно даўно ўжо стала, разам з імёнамі Багдановіча, Купалы, Коласа, Быкава і Караткевіча, своеасаблівым сімвалам беларускай літаратуры і нацыі.

ПРЭСА

Рыгор Барадулін, люты 2014 года. Фота Сяргея Шапрана

— Дзядзька Рыгор, з якім настроем вы цяпер жывяце?

— Мне і дасюль здаецца, што ўсе старэйшыя за цябе, гэта толькі ты малады. Але часам як узгадаеш, што табе пад 80, нібыта з-за пазухі дастанеш гэтыя лічбы… Я заўсёды думаў, што 80 гадоў — гэта многа і, вядома, ніколі на сябе не прымяраў, а цяпер, калі мне самому столькі, дык адчуваю, што гэта ўсё-ткі мнагавата… Ну, колькі Бог дае, столькі і будзеш жыць, нікуды не ўцячэш, усе гады — плённыя яны ці не — усе яны твае. І чым меней застаецца тых гадоў, тым больш хочацца жыць. Гэта ў маладосці ніколі не задумваешся пра тое і перакананы, што яшчэ шмат часу наперадзе, што ўсё паспееш. А цяпер як паглядзіш, дык падаецца, што ў асноўным усё не тое рабіў у гэтым жыцці — шмат рабіў лішняга, пустога, неабавязковага. Але, з іншага боку, так ужо жыццё ўладкавана. Гэта ж не сцэнарый. Так ужо Бог даў.

— Нядаўна Аляксандр Лукашук на Радыё «Свабода» распавёў пра кнігу аўстралійскай медсястры Броні Уэа «Пяць галоўных шкадаванняў людзей, якія паміраюць»: аўтар некалькі гадоў даглядала пацыентаў у апошнія тры месяцы іх жыцця, і высветлілася, што гэтыя людзі часта аднолькава выказваліся пра тое, што б яны зрабілі іначай у сваім жыцці. Дык вось галоўныя шкадаванні такія: шкада, што не хапіла смеласці пражыць жыццё ў згодзе з самім сабой, а не так, як чакалі іншыя; шкада, што шмат працавалі; шкада, што страцілі сувязь з сябрамі і што не дазволілі сабе быць больш шчаслівымі. Цікава, што адзін з каментатараў да публікацыі пра кнігу ў англійскай газеце «The Guardian» напісаў, што шкадуе з усіх гэтых нагодаў ужо цяпер, хоць яму толькі 21 год. А ці знаёмыя вам гэтыя шкадаванні?

— Шкадаванні знаёмыя, я гатовы да кожнага далучыцца і пад кожным распісацца. Гэта агульначалавечыя шкадаванні… Самае страшнае — застацца аднаму… Мне заўсёды хацелася вялікай сям’і, бо без сям’і мы — нічога… Мая мама, светлая ёй памяць, гаварыла, калі я быў яшчэ малады: «Каб быў з доўгай барадой і каб у цябе было многа ўнукаў, якія б цягалі цябе за бараду і мясілі табе клёцкі». «Мясіць клёцкі» — так у нас звычайна казалі, калі нехта нязлосна мясіў цябе кулачкамі ў жывот… Калі быў маладзейшы, дык у мяне было многа сяброў. Тыя ж Валодзя Караткевіч і Міхась Стральцоў былі для мяне як сям’я… Цяпер я адзін… Праўда, ёсць такая вушацкая прыказка: адзін ды ладзін, у сэнсе — ды ладны, але гэта слабое суцяшэнне…

— Між тым, часу ад часу бываючы ў вас, не магу не адзначыць, што ў вас з жонкай Валянцінай Міхайлаўнай сталі больш пяшчотныя адносіны. Ва ўсялякім выпадку, так збоку здаецца.

— Можа быць, бо, разумееце, пад канец жыцця ў памяці ўсплывае ўсё-ткі ўсё добрае. Праўда, калі часам пакрыўдзішся… Але ж мы столькі гадоў разам! Я нават не ўяўляю, як гэта кажуць, хто коней мяняе, у таго хамут гуляе. Жонка — гэта ж як хамут, у добрым сэнсе слова… Калі б не Валя, я загнуўся б ужо зусім.

ПРЭСА

Рыгор Барадулін з жонкай  і Уладзімірам Караткевічам. Фота Сяргея Панізніка

— А час для вас зараз бяжыць?

— Невераемна. Час цяпер паскораны для мяне. Раней і гадзіна больш важыла, а зараз гады — як вераб’і з-пад страхі.

— Нехта даў такое тлумачэнне, чаму ў маладосці гады павольнай хадой ідуць, а ў старасці лятуць: таму што ў маладосці падымаешся на гару, а ў старасці спускаешся з той гары.

— Так і ёсць… Спускаешся з гары, і ведаеш, што ніколі ўжо не падымешся. Да таго ж з цягам часу забываюцца твары, імёны, і застаецца толькі агульнае адчуванне, што ты жыў. Дый яшчэ тое, што ва ўсе часы побач з табой былі добрыя людзі. Хоць некаторыя і гавораць, што людзі дрэнныя, але, відаць, сам гэты чалавек дрэнны, бо які сам, такіх і сяброў сабе выбіраеш. Ёсць такая прымаўка: кожная пачвара знойдзе сабе пару… (Усміхаецца.) Гэта трошку гарбата, але так яно і ёсць.

— Лермантаў казаў: «Чым сам чалавек горшы, тым усё яму горшым здаецца». Нібыта пра іншае, але, здаецца, усё пра тое ж.

— Правільна-правільна. Паглядзі на таго, з кім сябруеш, — значыцца, і ты такі, бо твой сябар — гэта тваё люстэрка.

— Калі гаварыць пра вашае люстэрка, дык на сённяшні дзень хто застаецца для вас найгалоўнай падтрымкай?

— Самае страшнае, што з кожным годам сяброў усё менее, і застаюцца самыя дарагія. Найперш, гэта мой аднагодак Генадзь Бураўкін — ён з нашага загону, з нашага асяродку. Гэта і крыху маладзейшы Уладзімір Някляеў, які стаіць ужо на мяжы пакаленняў. Гэта і Алесь Камоцкі — я заўсёды маю патрэбу пазваніць яму і паслухаць яго. Гэта і малады і шалёны Глеб Лабадзенка, які многа дроў наламаў дый яшчэ наламае, але затое ён імкнецца нешта рабіць. Калі б можна было арганізаваць армію такіх Лабадзенкаў, дык яны б усё перавярнулі дагары — у добрым сэнсе перавярнулі б.

— І была б Беларусь сапраўды вольнай і незалежнай.

— Так. Але, разумееце, у Беларусі дзвесце гадоў — яшчэ з часоў Каліноўскага — давілі, давілі, давілі…

— Нехта, па-мойму, небеспадстаўна заўважыў, што беларусы — нацыя, у якой адзіная мэта — абы выжыць. Ці пагодзіцеся з гэтым?

— Вонкава гэта так, але ў душы беларусы жывуць сваім уласным жыццём і абараняюць сваю душу пад выглядам таго — абы выжыць.

— Маўляў, наша хата з краю?

— Так, але тая хата, якая з краю, яна ж практычна на пярэдняй лініі, ці, калі перавесці на ваенную тэрміналогію, дык на перадавой: злодзеі найперш у такую хату прыйдуць… Калі б беларусы былі такія ўжо абыякавыя, калі б не баранілі сваю душу, іх даўно б ужо не было.

— Між тым, нядаўна агучаны лічбы, колькі кніг было выдадзена ў Беларусі ў мінулым годзе, дык беларускіх выданняў усяго толькі два працэнты. Гэта ж не можа не бянтэжыць вас?

— Усё, усё, канешне, ідзе да знішчэння: знішчаюцца школкі беларускія, знішчаюцца беларускія газеты, часопісы і выдавецтвы, і ўсё ідзе тут на расійскамоўны капыл.

— Сапраўды, русіфікацыя ідзе поўным ходам. Але, з іншага боку, на тыя ж курсы беларускай мовы «Мова нанова», якія вядуць Глеб Лабадзенка ды Алеся Літвіноўская, штотыдзень прыходзіць каля трохсот чалавек, а сайт курсаў толькі за месяц праглядвае больш за шэсць тысяч наведвальнікаў. Значыцца, цікавасць да беларускай мовы не толькі ёсць, але відавочна ўзрастае.

— Галоўная загадка беларусаў палягае ў тым, што іх быццам бы знішчаюць, а яны ўсё роўна не даюць абкрасці душу. Часам нават здаецца, што лепей было б, каб беларускую мову наогул забаранілі — тады б цікавасць да яе была яшчэ большая. А так атрымліваецца, нібыта на марудным агні смажаць.

— Разам з тым не магу не ўзгадаць, што якраз на гэтым тыдні на сайце кампаніі «Будзьма беларусамі!» стартаваў праект «Зоркі імёнаў»: разам з Генадзем Бураўкіным і Уладзімірам Някляевым вы пагадзіліся пісаць імянныя вершы для дзетак. Калі былі маленькія вашы дачка Ілона ды ўнучка Дамініка, вы таксама прысвячалі ім свае вершы. Апроч таго, у вас выйшла некалькі дзіцячых кніжак. Але цяпер вы будзеце пісаць ужо на замовы чытачоў. Ці цяжка наогул пісаць для дзетак?

— Вядома, што пры камуністах існавала ўстаноўка, што для дзяцей трэба пісаць таксама, як і для дарослых, толькі значна лепей. На маю ж думку, для дзяцей трэба пісаць натуральна. Можа, нават варта самому здзяцінець… (Усміхаецца.)

— Але ж вы ўсё жыццё пішаце для дзяцей.

— Значыцца, я ўсё жыццё дзяцінеў, але тут трэба ведаць меру — таксама калі чарку бярэш. Для дзяцей трэба пісаць… я не тое, што ўказанні даю — проста гавару, як гэта адчуваю: пісаць трэба не расцягнута, жыва, вясёла, ігрыста і іскрыста. Каб кожнае слова, кожны гук западаў у душу. Абстрактныя вершы не крануць дзіцяці. Таксама як і вершы, падобныя на справаздачы на партсходах. Наогул кажучы, найлепшымі ўзорамі могуць быць народныя песні, прыпеўкі, прыказкі і прымаўкі. Там усё ёсць — і філасофія, і правілы добрага тону, і нават настаўленні, як правільна лыжку трымаць.

ПРЭСА

Рыгор Барадулін з мамай Акулінай Андрэеўнай. Фота Э. Дамарацкага

— А ці трэба пры гэтым любіць дзяцей? Да прыкладу, вядомы савецкі паэт і байкапісец Сяргей Міхалкоў хоць усё жыццё і пісаў для дзяцей, але, па яго ўласным прызнанні, дзяцей не любіў.

— Дзяцей трэба любіць хоць бы для таго, каб жыць. Ну, а калі не будзеш любіць, дык як будзеш пісаць для іх? — дзеці гэта адразу адчуюць.

— Таксама як і ваш кот Рысік, які не да кожнага вашага госця падыходзіць?

— А што вы думаеце! Ён, як і дзіця, адразу адчувае, хто добры, а хто дрэнны.

— Запомнілася адно вашае прызнанне: калі мы з вамі рабілі кнігу «Тры мяхі…», вы сказалі, што ўсё жыццё хацелі быць нейкім іншым, а вось якім — самі таго не ведаеце. Я не знайшоў тады, пра што ў вас перапытаць, але запытаюся цяпер: асабіста мне заўсёды здавалася, што мае сябры лепшыя за мяне, і калі ў вас было прыкладна тое самае адчуванне, дык хто з вашых сяброў служыў вам прыкладам ці нават, сам таго не ведаючы, быў для вас маўклівым дакорам?

— Вы разумееце, усё жыццё, яшчэ са школы, мне здавалася, што літаральна ўсе лепшыя за мяне, нават пішуць лепш за мяне. Я сапраўды так лічыў і дасюль лічу. Гэта не поза, я не гуляю тут у сціпласць — кожнага разу мне здавалася, што вось іншыя здольныя, а я — не. Да прыкладу, я дасюль лічу, што не варты, дапусцім, следу ад абцаса Уладзіміра Караткевіча. Ужо не кажу пра Васіля Быкава ці Міхася Стральцова! І Уладзімір Някляеў піша лепей за мяне. Да таго ж ён піша для свайго часу, а ці цікавы я сёння маладым?.. Памятаю, як зусім яшчэ юнаком прыйшоў да мяне Глеб Лабадзенка, і я даў яму сваю кніжку і кнігу перакладаў вершаў Барыса Пастарнака, дык Глеб ад маёй кнігі адмовіўся, а Пастарнака ўзяў.

— Вас гэта не пакрыўдзіла?

— Не, але трошку зніякаваціла. Праўда, пасля я падумаў, што калі б сам быў малады, дык сказаў бы пра сябе сённяшняга: «Куды яму яшчэ вершы пісаць?! Яму ўжо трэба пра пясочак думаць!» (Смяецца.)

— А вершы для вас сёння — гэта праца ці пад настрой пішаце?

— Не, толькі пад настрой — нібыта вецер падзьме… Як пішацца, так пішацца… Часам сапраўды падумаеш: а ці варта яшчэ пісаць у 80? Але не пісаць я не магу. Праўда, нешта «манументальнае» даўно ўжо не з’яўляецца — хочацца толькі настраёвых іскрынак, ну, і каб гэта было натуральна. Вось калі ўзнікае пачуццё нечаканасці, калі нешта здзіўляе, чапляе, тады і пішаш, бо не можаш не сказаць пра тое. А ўжо кароткім радком ці даўгаватым… Некалі ў мяне напісалася такая вось «Паэма»:

Мне цябе нестае

Тае.

— І калі вярнуцца да ранейшай размовы: ці былі ўсё ж сярод вашых сяброў тыя, на каго вы хацелі быць падобным?

— Гэта ўсё тыя ж імёны — да прыкладу, далікатны Міхась Стральцоў, не кажу ўжо пра Караткевіча ці Някляева — гэта проста шалёны, ураганны шквал. Ну, і малады буранчык — Глеб Лабадзенка. Але я не хацеў бы абмяжоўвацца выключна гэтымі імёнамі, — маўляў, толькі яны ёсць і больш нікога няма. Ёсць і іншыя, проста я іх не ведаю. Гэта лёс звёў мяне з маімі сябрамі. Разумееце, лёс такі хітры пан — не ты сам зводзішся з людзьмі, а гэта лёс цябе зводзіць, прычым як з добрымі, так і з дрэннымі. І лёс тут ніякага твайго хабару не прымае, але калі і прымае, дык не звяртае на яго ўвагі. І лёсу верыш, і, безумоўна, баішся яго, бо не ведаеш, куды ён павядзе цябе заўтра.

— Дарэчы, ніколі не пытаўся, як вы пазнаёміліся з Генадзем Бураўкіным, з якім сябруеце ўжо больш за паўстагоддзя…

— Генадзь быў першы, каго я сустрэў ва ўніверсітэце, і адразу пацягнуўся да яго. Пасля ж вайны на філфак і журфак, і наогул у літаратуру, прыйшла цэлая плынь будучых паэтаў і празаікаў. А з Бураўкіным мы да ўсяго іншага яшчэ і землякі — сорак кіламетраў паміж намі. Полаччына — гэта ж адзін моўны край, асвечаны Скарынам. Полаччына — гэта і цемя нацыі, і сэрца нацыі. Але справа, відаць, не толькі ў філалагічнай і псіхалагічнай роднасці — на Полаччыне шмат азёр, а вада дае не толькі настрой, але і характар чалавеку. У глыбіні азёр — памяць вякоў. Гэта ж не пустэча…

— Нездарма, відаць, адна з вашых кніг мае назву «Халодная памяць вады»?

— Так. І, відаць, з-за гэтай крэўнасці, як у нас казалі, мы і сышліся з Генадзем практычна ад самага пачатку. Паміж намі толькі год розніцы… Мая мама дужа любіла і паважала Генадзя, ставіла мне ў яго ў прыклад, а мяне пры гэтым называла «галамежкай»…

Наогул кажучы, там, дзе быў Генадзь, заўсёды была ўсмешка, быў жарт, была мудрасць. Ён ніколі не быў абыякавы і, канешне, заўсёды быў за Беларусь і яшчэ раз за Беларусь. Гэта ж Бураўкін зрабіў нашыя тэлебачанне і радыё беларускімі. Ужо не кажу пра творчасць Генадзя — пра яго паэзію і песні. Чаго вартая адна яго «Калыханка», якая выгадавала, відаць, цэлы мільён беларусаў!..

Уклад Бураўкіна ў незалежнасць Беларусі вялізны. І хоць сённяшнія чыноўнікі гэтага не помняць, але затое помніць Беларусь, тым больш што чыноўнікі змяняюцца, а Беларусь была, ёсць і будзе. Таксама быў, ёсць і будзе Генадзь Бураўкін. І я страшэнна рады, што ён ёсць, мой дарагі сябра Генадзь, бо іншых маіх аднагодкаў ужо практычна няма…

— Прыгадваецца, як сказаў адзін з маскоўскіх сяброў Васіля Быкава — літаратурны крытык Валянцін Аскоцкі: «Минск для меня обезлюдел».

— Так і ёсць. У той жа самай Вушачы сёння ўжо практычна няма тых, каго я помню і хто мяне помніць.

— Відаць, Вушача вашага маленства існуе цяпер выключна ў вашай памяці ды вашых кнігах?

— Так, той Вушачы ўжо няма. Той Вушачы, дзе былі свае рыбакі, свае пекары, дзе калі гаварылі «схадзіць да Маймана», гэта азначала выпіць, а калі «схадзіць да Дысмана», дык — купіць печыва. Той Вушачы, дзе былі такія каларытныя асобы, як Макеенка, які мог выпіць пятнаццаць куфляў піва! А куфаль — гэта паўлітра. Можаце ўявіць?! Няма той Вушачы, дзе хадзіў такі анекдот — жонка павяла карову да быка, дык у яе пытаюцца: «Хто там?» — «Карова». — «Здаровая?» — «Здаровая». — «Давай ёй Макеенку!» А Макеенкам празвалі здаровага быка… (Смяецца.)

— Між іншым, нядаўна званіла мне сястра Васіля Быкава Валянціна Уладзіміраўна, якая таксама нарадзілася і ўсё жыццё пражыла на Вушаччыне, дык сказала, што чытае цяпер ваш «Вушацкі словазбор» і ўсё здзіўляецца вашай памяці, гаварыла: «Я гэта ведала некалі ды забылася, а Рыгор усё помніць!»

— Калі такое кажа Валянціна Уладзіміраўна, гэта для мяне найвышэйшая адзнака.

— А ці была ў вас патрэба ў штодзённым сяброўстве?

— Патрэбнасць такая, вядома, была, і з кожным па-свойму. На Стральцове я, напрыклад, правяраў радок, гучанне верша, бо гэта быў чалавек высокай культуры і тонкай душы. У нас такіх мала. Караткевіч жа валодаў не толькі энцыклапедычнымі ведамі — з ім і жыць было весялей. Дарэчы, ён быў па-сапраўднаму вялікі, таму што ніколі не думаў пра тое, як стаць, куды паглядзець і што сказаць, — ён заўсёды быў натуральны… Наогул кажучы, жыццё ўвесь час зводзіла мяне не тое, што са звышлюдзьмі, але з людзьмі адметнымі, не такімі, як усе. І дзякуй лёсу за тое.

— У новай кнізе Някляева «Знакі прыпынку» ёсць аповед пра тое, як уначы яму звоніць з Масквы Ігар Шклярэўскі і сярод іншага кажа: «Калі табе няма каму пазваніць сярод ночы, дык табе ўвогуле няма каму пазваніць». А ў вас былі такія сябры, каму вы маглі тэлефанаваць у любы час?

— Былі. Дапусцім, быў такі паэт Сымон Блатун, ён рана памёр. Ці тыя ж самыя Міхась Стральцоў, Уладзімір Караткевіч і Уладзімір Някляеў. Раней ніхто на гадзіннік не глядзеў: у дзве гадзіны ночы, дык у дзве, у тры — дык у тры. І званіў я не толькі тут, у Беларусі, але і ў Латвію, Літву, Эстонію, Азербайджан, ва Украіну — паўсюль, дзе жылі мае сябры. Гэта зараз я не магу нікому пазваніць, таму што ўжо іншы час. Я ж не пазваню сярод ночы Някляеву…

— Чаму?

— Я саромлюся.

— Прыгадваючы Генадзя Бураўкіна, вы сказалі пра вашае філалагічнае пакаленне. Вось і Сяргей Ваганаў у артыкуле памяці аднаго з вашых сяброў — паэта Валянціна Тараса — напісаў нядаўна: «…на «доўгай дарозе дадому» творцы, з’яднаныя пакутлівым пошукам адказаў на пякучыя пытанні Часу, становяцца Пакаленнем.

Сёння ў Беларусі шмат таленавітых, высокаадукаваных, высокаінтэлектуальных творцаў — літаратараў, філосафаў, палітолагаў…

Але Пакалення няма. Ёсць тусоўкі».

Ці пагодзіцеся з гэтым сцвярджэннем?

— Пакаленне Васіля Быкава і Валянціна Тараса — гэта магутнае пакаленне, але яно практычна знікла. Яно ваявала і, прыйшоўшы з вайны, па-іншаму глядзела на жыццё — яно ведала цану жыццю. І калі што і рабілі ў літаратуры, дык рабілі шчыра. Хоць гэта і цяжка было, але разумееце, калі нешта забараняецца, дык наадварот хочацца рабіць насуперак. Сёння ж няма той сцяны, якую трэба было б прабіваць. А прабіваючы сцяну, хоць шышкі на лбе наб’еш, ды тым самым так лоб загартуеш, што арэхі можна калоць!.. (Смяецца.)

— Прабачце, але не пагаджуся: зараз таксама ёсць сцяна. Яна іншая, але ж ёсць.

— Сцяна, канешне, так ці інакш, але будзе заўсёды — пакуль будзе дзяржава, будзе і сцяна. Я маю на ўвазе, што цяпер зусім іншая сцяна, і маладзейшыя наўпрост разгубленыя і раскупленыя. Я не наракаю на іх — у такія ўжо жыццёвыя ўмовы яны пастаўлены. Сённяшнім маладым нават цяжэй, чым было нам: у наш час хоць пайка была, і некаторым лустачку дадавалі да той пайкі альбо лясачку масла…

Што ж тычыцца вашага пытання, дык такога адзінага, маналітнага пакалення, як пакаленне Быкава, ужо, безумоўна, не будзе. Але і да рэвалюцыі ж маналітных пакаленняў не было — былі асобы. І ў далейшым, відаць, будуць толькі асобы, якія будуць змагацца, сцвярджаць і загартоўваць сябе. Што б хто ні казаў, а гісторыя і культура ствараюцца менавіта асобамі, а не калгасам.

— У звязку з гэтым: калі бачу на вашых кніжных паліцах тамы Караткевіча, часта прыгадваю адзін з яго дарчых надпісаў: «Дарагому Рыгору Барадуліну з любоўю да яго самога, добрага і шчырага чалавека, і яго светлай, сапраўды вялікай, нашай, беларускай паэзіі. Нічога, браце, зразумеюць, побач з кім жылі». Як думаеце, дзядзька Рыгор, зразумеюць?

— Сам пра сябе… Караткевіч любіў гаварыць: «Не фігуруйце, Грышачка!» Дык вось я не фігуруюся, а яшчэ раз кажу, што мне заўсёды здавалася, што іншыя і разумнейшыя за мяне, і пішуць лепш. Не тое, што я самы дурны, але і дакладна, што не самы разумны. Хацелася б, канешне, быць разумным, але гэта ўжо колькі Бог адвёў.

— Прабачце, калі ласка, за нетактоўнае пытанне, а ці моліцеся вы?

— На ноч малюся. Прычым не тое, што цяпер пачаў маліцца, калі гэта стала модным, — я ўсё жыццё маліўся, мама прывучыла мяне да гэтага. І калі ад’язджаў з Вушачы, дык абавязкова ставаў на калені перад абразом… І цяпер малюся і за Валю, і за Дамініку, і за Ілону само сабой.

— Баюся паставіць вас у няёмкае становішча, а ці маліліся вы калі-небудзь за сяброў?

— (Раздумвае.) За Быкава і за Караткевіча маліўся. За Валодзю таксама маліўся, калі той быў у засценках КДБ

— Дзядзька Рыгор, прабачце, калі ласка, яшчэ за такое пытанне, але ж кожны чалавек задумваецца пра тое, што некалі яго, як вы самі напісалі, гукнуць продкі. Вы ж не можаце пазбавіцца гэтай думкі?

— Часам думаеш, што адзінае страшнае, што можа быць, — гэта пакутаваць перад смерцю. А там ужо што будзе, тое і будзе.

— Дык вы сумняваецеся ў тым, ці ёсць смерць, ці яе няма?

— Смерці няма.

— Але ў вас няма дакладнага прадчування, ведання таго, што будзе пасля?

— Не.

— Барыс Пастарнак пісаў, што мастацтва, гаворачы пра смерць, тым самым стварае жыццё. У вашай паэзіі апошняга дзесяцігоддзя гэтая тэма адна з найгалоўных.

— І чым далей, тым больш, бо чым далей, тым бліжэй да смерці, якая набывае ў маім уяўленні свае рысы, хай яны і не канкрэтныя, не бачныя, але прысутнасць смерці ўжо адчуваецца.

— Але дзякуй Богу, што, як вы зноў жа самі напісалі, вы покуль тут. І ўжо на заканчэнне: што вы пажадаеце, дзядзька Рыгор, маладзейшым за вас?

— Маладым хочацца найперш сказаць, каб заставаліся самімі сабой. Грошы, слава — цяпер жа столькі спакус, і таму дужа цяжка выстаяць, але ўсё гэта сыдзе, і чалавек застанецца сам-насам. Таму пажадаю: жывіце сэрцам, а не розумам.

 

РЫГОР БАРАДУЛІН: “Я ЎСЁ-ТАКІ ВЕРУ ЛАТЫНІ: DUM SPIRO, SPERO”

Сяргей ШАПРАН

Надрукавана: Абажур. 2013. № 7 (103), снежань 2013

ПРЭСА

Патрыярх беларускай літаратуры Рыгор Барадулін завяршыў 2013 год падвойным святам: выйшлі адразу дзве яго кнігі, і абедзве ўнікальныя — «Вушацкі словазбор» і «Лепей». Калі першую кнігу Барадулін усё жыццё збіраў, дык другую амаль усё жыццё пісаў. Такім чынам, абедзве кнігі для паэта ў многім выніковыя. Пра гэта і гутарым з Рыгорам Іванавічам.

 

— Падчас прэзентацыі «Вушацкага словазбору» ў кнігарні «Логвінаў» Уладзімір Някляеў засведчыў, што неаднойчы бачыў Вас, шчаслівага, з Вашай чарговай новай кнігай у руках, але ніколі не бачыў настолькі радаснага, як пасля выхаду «Вушацкага словазбору»…

— Для мяне выхад гэтай кнігі — вялікая ўрачыстасць для душы. Я ж пачаў запісваць вушацкія словы, якія чуў ад мамы, ад сваякоў, ад суседзяў — вушацкіх людзей, вострых на язык, недзе з класа шостага-сёмага. І, як толькі размова заходзіць пра «Вушацкі словазбор», мне адразу хочацца цытаваць: «Жывець, як золата важыць»; «Каму пільней, таму пыльней». Вушацкае вуха чуе нават, што пяе салавей: «Цімох, Цімох, павёў дзяўчыну ў мох, у мох. Паваліў, загаліў — торк, торк, торк…» У гэтым слоўніку выразы і словы на ўсе выпадкі жыцця. Ёсць, напрыклад, такое ёмістае вушацкае слова «прылюдзіцца» — гэта значыць, прывесці да пэўнага парадку, толку, спарадкаваць. Дык вось, я вельмі ўдзячны Наталлі Давыдзенка, укладальніцы гэтай кнігі, якая зрабіла працу акадэмічнага інстытута: яна не толькі сабрала цэлую трохтонку маіх запісаў, але і, сістэматызаваўшы, прылюдзіла, спарадкавала іх. «Вушацкі словазбор» — гэта не проста слоўнік, гэта слоўнік і ізборнік разам, бо добрую палову кнігі складаюць прыказкі і прымаўкі, прыгаворкі і зычэнні, пад’ялдычкі і цвялілкі, добрыя пажаданні і хуткамоўкі, загадкі і дзіцячыя гульні, звычаі і прыкметы. Тут усяго патроху: і скаромнага, і ўзнёслага.

Сам я па стане здароўя ўжо не мог засяродзіцца на падобнай працы — я нават у алфавітным парадку не склаў бы гэты слоўнік! Таму яшчэ раз хачу адзначыць вялікае старанне Наталлі Давыдзенка — яна нібыта на шахтах працавала. Працаздольнасць у яе шалёная! Між іншым, Наташа — не толькі дасведчаны рэдактар, але і сама паэтка, якая хоць і піша па-руску, але апошнім часам падрыхтавала ўжо дзве свае кніжкі па-беларуску.

— Некалі, яшчэ ў 1979 годзе, Вы напісалі ўступнае слова да вершаў Някляева, якія ўпершыню выйшлі ў перакладзе на рускую мову ў Маскве. Праз трыццаць гадоў Вы сталі аўтарам прадмовы ўжо дда яго выбраных твораў. Тым часам іНякляеў не хавае павагі і любові да Вас, бо ўжо ў трэці раз Вашыя кнігі пачынаюцца з яго ўступнага слова. Прадмова да «Вушацкага словазбору» называецца проста і зразумела: «Цуд!»

— Я вельмі ўдзячны і Уладзіміру Някляеву — чалавеку тонкага густу, першаму дэгустатару «Вушацкага словазбору» і аўтару добрай прадмовы да кнігі. Але Някляеў даўно ўжо даказаў — за што ён ні возьмецца, усё ў яго здорава выходзіць: і вершы пісаць, і паэмы, і эсэ, і прадмовы. Няма такой галіны чалавечай дзейнасці, дзе б ён не быў першы. Ён унікальны, таму што здольны здзіўляць і здзіўляць. Гэта, мусіць, апошні з самых дасканалых беларускіх паэтаў. Можна нават сказаць — малады класік. Пакуль будуць такія, як Някляеў, наша мова будзе жыць. Някляеў і нашая моладзь, бо апошнім часам беларуская моладзь пайшла як грыбы пасля дажджу.

Сам я яшчэ заспеў людзей, якія помнілі вушацкі, крывіцкі варыянт беларускай мовы, а пасля ўзнік цэлы прагал, бо нараслі пакаленні, якія не ведалі ні беларускай, ні рускай мовы і гаварылі на «трасянцы», мова для іх зрабілася выключна сродкам камунікацыі. Але без мовы няма народа — ёсць толькі насельніцтва. Без роднай мовы душа будзе халодная. Таму ўся надзея на моладзь. На моладзь і, паўтаруся, на Някляева, які безумоўная, бездакорная вяршыня ў нашай літаратуры, што б там ні гаварылі. Дарэчы, цікава, што ён жа пачынаў пісаць па-руску, але родная мова, мова яго маці ўсё-такі перамагла. Раней жа і нацыянальнасць запісвалі па маці — гэта калі я яшчэ быў малады. Праўда, як прыгадаеш, калі гэта было, дык самому страшна становіцца, але ўсё адно ж не хочацца лічыць сябе старым!

— А што б Вы сказалі будучым чытачам «Вушацкага словазбору»?

— Вядома, я не магу сказаць: «Чытайце абавязкова!» — я хацеў бы, я быў бы рады, быў бы шчаслівы, калі б нехта прачытаў гэтую кніжку і, можа быць, вушацкае, маміна слова лягло б яму на душу, як аблокі на смяглую зямлю. Я спадзяюся, што некаму слова маёй мамы ўскосна, можа быць, нагадае яго маці, а некага нават і сагрэе.

Я лічыў сваім абавязкам, каб словазбор вушацкага варыянта крывіцкай мовы быў надрукаваны. Гэта быў мой неадплатны доўг і перад вушацкімі людзьмі, і перад мамай. Цяпер, калі сам стаў стары, я зразумеў, што страшэнна вінаваты перад мамай, бо крыўдзіў яе… «Вушацкі словазбор» — гэта мая даніна павагі маме, маленькая, мільённая частка доўгу перад ёй. Тут жа і словы маміны, і голас, і вочы яе…

— Тут Ваша мама жывая.

— Так, тут мама жывая… Я ўсё жыццё пісаў вершы маме, але самы лепшы мой верш, прысвечаны маме, — гэты слоўнік.

Сам я жыву і ратуюся роднай мовай. Самае святое для мяне — гэта мама і мова, мова і мама. Без іх я як без радні. І «Вушацкі словазбор» — гэта мой паклон да зямлі тым, хто пялегваў праз вякі нашае самабытнае слова. Гэта мой паклон маме і родным вушацкім людзям, якія не выракліся свайго. Бо без мовы не можа быць ні асобнага чалавека, ні цэлага народа. І калі маладыя пачнуць адраджаць нашу мову, значыцца, яна будзе жыць. А калі будзе жыць мова — будзе жыць і Беларусь.

ПРЭСА

— Практычна адначасова з «Вушацкім словазборам» выйшла яшчэ адна Ваша кніга — «Лепей», падрыхтаваная паэтам, журналістам і блогерам Глебам Лабадзенкам. Заўважу, што Глеб практычна кожнага разу выдае нешта незвычайнае: спачатку былі яго ўласныя «Pager-вершы», пасля факсімільна перавыдадзеная Ваша першая кніжачка «Маладзік над стэпам», следам за тым — факсімільнае выданне рукапісу «Ладдзі роспачы» Уладзіміра Караткевіча, пасля — Глебава «Дзіцячая заМова». І вось яшчэ адзін яго кніжны праект — факсімільна выдадзеныя аўтографы Вашых вершаў, якія былі напісаны ў перыяд з 1952 да 2013 года. Да таго ж унікальны выпадак — у кнізе няма ніводнай друкаванай літары. Але ціпомніце, як Вы першапачаткова паставіліся да ідэі такога выдання?

— Шчыра кажучы, ідэя гэтая дужа мяне збянтэжыла, таму што звычайна факсімільна выдаюць тых, каго няма ў жывых. Але пасля падумаў, што гэта можа быць цікава. Тым больш што адзін урач сказаў, што па рукапісах можна вызначыць, якая хвароба ў чалавека і калі яна пачалася.

— І з якога часу пачаў пагаршацца стан Вашага здароўя?

— Быццам бы ў пачатку гэтага стагоддзя.

— Калі рыхтаваў кнігу гутарак з Вамі «Тры мяхі…», дык праслухаў запісы ранейшых Вашых інтэрв’ю і не мог не заўважыць, як пачаў змяняцца Ваш голас пасля смерці Васіля Быкава. Я даўно ўжо перакананы, што на Вас вельмі паўплываў раптоўны сыход Вашага блізкага сябра. Гэта ў тым ліку і па Вашых фотаздымках тых часоў можна прасачыць. Мабыць, гэта смерць Быкава прыспешыла Вашую хваробу?

— Магчыма, бо Васіль быў для мяне ўсім… Для мяне тры імёны былі святыя: Бог, мама і Быкаў.

— Але давайце, дзядзька Рыгор, вернемся да кнігі «Лепей». Вы сказалі, што спачатку Глебава ідэя збянтэжыла Вас, але цяпер Вы задаволены вынікам?

— Па-першае, я яшчэ раз пераконваюся, што Глеб — гэта тая змена, якая дужа патрэбна Беларусі. Нашая беларускасць трымаецца, безумоўна, якраз на такіх волатах, на такіх вяршынях, як Някляеў, і на такой маладой руні, як Глеб.

— Рунь ці ўжо пагорак?

— Рунь — гэта для вачэй, для сэрца, рунь малодзіць душу і прымушае забыцца на драбязу. Але Глеба адным словам не вызначыш… Пра яго можна яшчэ сказаць, што гэта ўжо не дрэўца, а малады гаёк.

— Я не быў знаёмы з Караткевічам, але ж Вы блізка сябравалі з Уладзімірам Сямёнавічам, таму, канешне, можаце сказаць, ці дакладная будзе асацыяцыя: мне так падаецца, што калі б Караткевіч жыў сёння і быў Глебава ўзросту, дык, мабыць, ішоў бы прыкладна тым жа шляхам, што і наш з Вамі, дзядзька Рыгор, агульны сябра?

— Караткевіч усё жыццё ішоў сваім шляхам — шляхам супраць. Ён ніколі не хаваўся і заўсёды, што называецца, сек з пляча. Караткевіч жыў, як дыхаў, і пісаў, як дыхаў. Ён быў абсалютна натуральны. Ужо не кажу пра тое, што ён быў сусветна адукаваны. Караткевіч прыйшоў у літаратуру ў цёмныя часы, калі, здавалася, не было практычна ніякай перспектывы. Пра гістарычную ж літаратуру наогул не ішло ніякай гаворкі. А Караткевіч пайшоў у глыбіню беларускай велічы і паказаў Беларусь незалежнай і вольнай. Але гэта Бог, лёс пасылаюць Беларусі ў патрэбны час патрэбнага чалавека.

— Што тычыцца Лабадзенкі — некалі Марыйка Мартысевіч напісала: «У Глебе элітная нацыянальная адукацыя абярнулася іншым бокам медаля: ён бязмежна верыць у беларускую Беларусь і змагаецца за яе сваімі сродкамі. Альтэрнатыўнымі. Можна нават сказаць, магічнымі… Лабадзенка — цімуравец, а дакладней, сам Цімур, які малюе бел-чырвона-белыя значкі на платах тых людзей, якім дзячыць за іх шматгадовую працу сваёй дапамогай… Глеб Лабадзенка — жаўнер-альтэрнатыўшчык на службе ў Беларусі. Але не ў агульнапрынятай Беларусі, а ў нашай, беларускай». Мнебачыцца, што лепш пра Лабадзенку як пра рэкрута, які прызваны служыць на карысць Беларусі, нават не скажаш.

— Так, рэкрут — гэта правільна. Я ж гавару: чым Беларусь і выжывае, чым выжываюць нашыя культура і мова, — гэта тым, што ў той час, калі здаецца, што ўсё ўжо знішчана, тады Бог, лёс даюць патрэбнага чалавека, дый не аднаго — дзясяткі чалавек, якія і трымаюць на сабе Беларусь.

— Раней я ўкладаў Вашую білінгвічную, беларуска-рускую кнігу «Перакуленае», дык ведаю, наколькі гэта складана — падрыхтаваць том Вашай выбранай паэзіі. Дый Глеб таксама піша ў прадмове да «Лепей»: «Гэта не кніга выбранныхвершаў. Як можна выбраць 100 найлепшых вершаў Рыгора Барадуліна? І хто павінен выбіраць? Калі я наіўна паставіў перад сабою такую задачу і засеў чытаць нататнікі класіка, то першы адбор прынёс 500 адсканаваных твораў. Другі — 270. І так — пакуль вокладка гэтай кніжкі не стала больш-менш закрывацца». А Вас самога, дзядзька Рыгор, не засмуціла б прапанова скласці том уласнай выбранай паэзіі?

— Гэта практычна немагчыма, бо ўжо зранку глядзіш па-іншаму на тое, што ўвечары падабалася. Але пакуль самому не падабаецца ці не дужа падабаецца тое, што ты напісаў, да гэтага часу і можаш пісаць. Хоць некаторыя і лічаць сябе геніямі, адзін такі добра пра сябе сказаў: «Я — саманадзейны геній». Што на гэта скажаш? Нічога… Усё-такі літаратар павінен быць з пачуццём адказнасці.

— Сапраўды, мусіць, кожнага разу сумленнаму літаратару здаецца, што наступным разам напішацца лепей. Невыпадковая і назва ў гэтай кнігі — «Лепей». Мне ў гэтым бачыцца пэўная іронія.

— Правільна. Сёння лепей, заўтра — горш. Гэта як у песні…

— Некалі Аляксандр Фядута ў рэцэнзіі на кнігу «Ксты» заўважыў, што калі запытацца ў звычайных чытачоў, якія яны ведаюць Вашыя вершы, дык, мусіць, яны б назвалі толькі «Трэба дома бываць часцей…». А Вас самога не здзіўляе папулярнасць гэтага верша?

— Калі груба гаварыць, дык атрымліваецца, што гэты верш — як тая дзяўчына, якая ўсім падабаецца. Але трэба падумаць-паглядзець: вакол жа ёсць і прыгажэйшыя, і лепшыя… Тут, відаць, шмат што залежыць ад школьнай праграмы, вершы ў якой варта было б час ад часу мяняць, а то як уваб’юцца ў адзін мех… У гэтым ёсць свая небяспека.

— А з іншага боку, дзядзька Рыгор, як каханую мяняць? Я яшчэ ў школьныя гады прачытаў у Яўгена Еўтушэнкі: «…Идут белые снеги, как во все времена, как при Пушкине, Стеньке и как после меня. Идут снеги большие, аж до боли светлы, и мои, и чужие заметая следы». І з таго часу Еўтушэнка існуе для мяне найперш вершам «Идут белые снеги». А Барадулін — «Трэба дома бываць часцей…».

— Можна сказаць, што гэта ўжо як брэнд.

— Вам не шкада, што шмат хто ведае Вас па адным толькі вершы?

— У сітуацыі, калі ў Беларусі сваіх літаратараў не ведаюць, дык хай хаця б гэта ведаюць. І добра, што хоць адзін верш, бо некаторыя ж ніводнага не прыгадаюць і, наогул, ставяцца да беларускай мовы як да дыялекту рускай.

— У прадмове да кнігі Глеб піша, што свая магія ёсць і ў Вашым  почырку і трэба звяртаць увагу не толькі на тое, што напісана, але і як: «Форму кнігі падказаў сам почырк Барадуліна, які даўно стаў  графічным брэндам. Гэта як беларускія руны. Нават той, хто не да донца даўмеецца сэнс, адчуе, што тут ёсць нешта важнае і галоўнае». Але Вы самі, дзядзька Рыгор, ці бачыце ў почырку нейкі метафізічны сэнс?

— Хоць мама мая пісала не надта добра, бо яна ж практычна не вучылася ў школе, але ўсё роўна мамін почырк для мяне цяплейшы. Гэта як тыя словы, што тысячы гадоў таму былі высечаны на скалах. Таму мамін почырк для мяне больш святы і ўзорны.

— А Вам самому падабаецца адбор вершаў у кнізе «Лепей»?

— Глеб толькі ўчора прынёс мне кніжку, дык я ўстаў сёння а палове шостай раніцы і прачытаў яе ад першай старонкі да апошняй, бо пачнецца дзень, пачнецца мітусня, а так я спакойна пабыў сам-насам са сваімі вершамі. У гэтым ёсць свая асаблівасць: я ў сваёй сям’і, са сваякамі… Мне спадабаўся адбор Глеба. Прычым часам я здзіўляўся гэтаму адбору: так, я ведаю, што гэта мае вершы, але сам я ніколі не даўмеўся б паставіць іх у гэтую кнігу, а яны сапраўды нармальна тут месцяцца!.. Наогул кажучы, калі чытаў гэтую кнігу, я  толькі ахаў і здзіўляўся дасведчанасці Глеба. Ён жа чалавек новай  фармацыі, новага пакалення… Я помню, як некалі ён прыйшоў да мяне са сваімі вершамі, і што цікава: я некаторыя свае творы пагубляў, але ўсе вершы Глеба, якія ён мне прыносіў, я акуратненька збіраў і пасля, праз некалькі гадоў, перадаў яму.

— Расказваюць, што Самуіл Маршак, калі да яго ў рэдакцыю прыходзілі маладыя аўтары, заўсёды вітаў іх стоячы, а пасля яшчэ і сам праводзіў да выхаду. І калі ў Маршака запыталіся, чаму ён так сябе паводзіць, дык ён адказаў на гэта: «А раптам геній?»

— Калі працаваў у выдавецтве «Мастацкая літаратура», дык праз мае рукі, праз мае вочы праходзілі тысячы і тысячы радкоў. І калі ўпершыню свае вершы прынёс Глеб, я адразу зразумеў, што з яго будзе паэт. Я ведаў гэта ад самага пачатку.

Дарэчы, таксама я некалі ведаў, што паэт будзе і з Уладзіміра Някляева. І калі ён сабраўся з’язджаць у Маскву, дык мы пайшлі з ім у рэстаран «Мінск», на апошні паверх. Тады я і адгаварыў Валодзю ехаць у Маскву.

ПРЭСА

— Са слоў Някляева ведаю, што Вы, «па-чалавечы развітваючыся», так напаілі яго, што хоць у яго і быў квіток на цягнік у той вечар, але ні ў якую Маскву ён не паехаў, а тым часам Вы аддалі рукапіс яго кнігі, якая была зарэзана ў выдавецтве «Мастацкая літаратура», на рэцэнзію Панчанку. І Пімен Емяльянавіч, напісаўшы проста на тытульным лісце рукапісу: «Калі выдаваць першыя кнігі вершаў, дык такія», — тым самым вырашыў і лёс першай кнігі Някляева, і яго ўласны лёс: Някляеў застаўся ў Беларусі і ў беларускай літаратуры. І такім чынам стаў не рускім, а беларускім паэтам.

— Прычым выдатным беларускім паэтам… Вось глядзіце: Ігар Шклярэўскі — найвыдатнейшы расійскі паэт, які нарадзіўся ў Бялынічах, але даўно жыве ў Маскве. І хоць у Расіі яго ведаюць, але ўсё-такі трэба жыць дома і паміраць трэба дома. Я, можа, сумна гавару, але дзе нарадзіўся, там і трэба паміраць… Хоць, з іншага боку, тут ужо як Бог дасць.

— І на заканчэнне гутаркі: дзядзька Рыгор, ідуць навагоднія святы, Каляды. Ці чакаеце Вы нечага ад наступнага года?

— Так ужо па традыцыі павялося, што ад кожнага новага года чакаеш нечага і старога, і новага: старое каб палепшылася, а новае — каб уразіла сваёй нечаканасцю. Чакаеш, што будзе нейкае прасвятленне на душы, што будзеш зразуметы тым, хто цябе чытае, і тым, хто яшчэ будзе чытаць. І хацелася б, вядома, каб Бог дазволіў троху затрымацца на гэтай зямлі. Бо пад канец хочацца нешта яшчэ напісаць…

Мне ўжо мнагавата гадоў, прычым палову з іх я не п’ю. І калі падумаю, колькі мне цяпер, дык я як той даўні каньяк у бачурках… (Усміхаецца.) Тым не менш я не адчуваю сябе старым. Як паглядзіш — дык той стары, той стары, а сам пра сябе ніколі так не думаеш. Не тое што я да маладых сябе адношу, але проста не хочацца быць старым. А тое, што зморшчыны ды сівыя валасы — дык гэта ўсё маё…

Наогул кажучы, узрост — рэч дзіўная: афіцыйна ды вонкава ён адзін, а на самой справе зусім іншы. Гэта ўсё ад таго, што душа заўсёды маладая. Няма старых душ, няма. І гэта добра, што Бог так распарадзіўся, каб чалавек не мог ведаць, калі памрэ: гэтае няведанне і захоўвае і маладосць, і бадзёрасць, і светлы позірк, і юную душу.

— І калі яшчэ гаварыць пра чаканні, дык, відаць, ледзь не кожны з нас хацеў бы дачакацца, калі ж нарэшце скончыцца гэтая чорная навала і мы будзем жыць, як Вы некалі напісалі, у беларускай Беларусі.

— Я і раніцай устаю — спадзяюся, і ўвечары кладуся спаць — спадзяюся на гэта. А калі не спадзявацца, дык будзеш чакаць, як у тым каптуху, калі табе пададуць мешанку ці ахрап’е… Я ўсё-такі веру латыні: dum spiro, spero — пакуль жывеш, спадзявайся. І таму хачу пажадаць чытачам «Абажура»:

 

Удзячныя чытачы,

Рыцары «Абажура»,

Воз чэрствых клопатаў цягнучы,

На свой не глядзіце хмура.

Брыда з верхаводкай сплыве.

Рашучасць укленчыць нязгодзе.

І ў цеснай ад задум галаве

Світаць будзе

Навагоддзе!

 

Фота аўтара

 

 

Гэтая кніжка для мяне вельмі дарагая не толькі таму, што гэта кніга Барадуліна, геніяльнага майго сябра, а яшчэ і таму, што ў ёй жыве мая, наша з Рыгорам, родная зямля — Полаччына. Са сцежкамі, з рэчкамі, з азёрамі, з усімі яе фарбамі. Разам з тым гэтая кніга прыкметная яшчэ і тым, што дае, хай не поўны, але адказ на загадку, якую нясе ў сабе Рыгор, як кожны вялікі паэт: адкуль ён, чаму ён такі, чаму жыве гэтым? А жыве ён роднаю зямлёй, народнымі думамі і памкненнямі, нарэшце, жыве роднай мовай. І пры гэтым паказвае ўзор таго, як трэба беражліва ставіцца да жывой, натуральнай, крынічнай мовы, паказвае ўзор таго, як пісьменнік павінен удзельнічаць у ачышчэнні сучаснай мовы ад канцылярызмаў і выпадковасцей, і больш за тое — удзельнічаць у моватворчасці. Таму гэтая кніга для мяне не проста з’ява, а падарунак маёй душы.

Кажуць, што Барадуліна без беларускай мовы няма. А мне здаецца, што і беларускай мовы без Барадуліна ўжо таксама няма. Няма і не будзе. І колькі будзе жыць беларуская мова — столькі будзе ў ёй жыць Рыгор.

Генадзь БУРАЎКІН

 

 

Усялякая кніга Рыгора Барадуліна — гэта падзея не толькі для яго, але і для ўсіх тых, хто сёння яшчэ нешта чытае, хто сёння яшчэ ў нечым беларус. Я кажу: «у нечым» і «нешта», — бо гэтага нечага, на жаль, у нас усё меней і меней. Дык вось, «Вушацкі словазбор» — апроч таго, што гэта выдатная кніга, яшчэ і намаганне пабольшыць гэтую меншасць. І намаганне вельмі паспяховае, бо ўсе, хто да барадулінскага словазбору ўжо дакрануўся, хто пакупаўся ў бяздоннай чысціні мовы, у сабраных Барадуліным вушацкіх словах, прыказках і прымаўках, не маглі не адчуць, якія яны багатыя людзі і якія яны дурні, што не цэняць гэтае багацце.

Няма патрэбы даводзіць, што Рыгор Барадулін — геніяльны паэт, але «Вушацкі словазбор» — кніга і для яго ўнікальная, бо напісаная не ім адным. Разам з ім кнігу пісала ягоная маці, пісалі ягоныя сваякі, ягоныя землякі, увесь народ, які, на жаль, сёння не з’яўляецца моватворцам, і таму ягоную працу — працу моватворцы — выконвае паэт Рыгор Барадулін. Апроч гэтага ён выконвае яшчэ і ролю захавальніка беларускай мовы, і некалі беларускі народ, асэнсаваўшы подзвіг, які здзейсніў Барадулін, скажа вялікае дзякуй свайму Паэту.

Уладзімір НЯКЛЯЕЎ

 

Гэта суцэльнае задавальненне — працаваць над такімі матэрыяламі, тым больш калі разумееш, што маеш справу з неацэнным скарбам, бо мова — скарб сапраўды неацэнны. І мая запаветная мара, каб нарадзіўся нарэшце сур’ёзны даследчык творчасці, жыццёвага шляху і асобы Рыгора Барадуліна, бо ён — значная фігура ва ўсёй другой палове ХХ стагоддзя.

Раней я думала, што добра ведаю Рыгора, бо мы столькі гадоў працавалі разам у выдавецтве «Мастацкая літаратура». І не адной мне, але і шмат каму здавалася, што ён толькі і робіць, што весела бегае ды лётае па жыцці. Аднак гэта была ўсяго толькі вонкавая, падманлівая лёгкасць, бо цяпер, калі два гады таму пачала апрацоўваць яго архівы, бачу, што насамрэч ён працаваў удзень і ўначы — многія яго вершы пазначаны начным часам. Ён працаваў, літаральна як атамны рэактар — без перапынкаў. Гэтае адкрыццё я зрабіла, рыхтуючы яго «Вушацкі словазбор». І калі мне будзе дадзена яшчэ часу нешта зрабіць для Рыгора — буду шчаслівая тым. Хаця працы тут хапіла б не толькі для мяне — для ўсіх, для цэлага інстытута. Але калі гэта яшчэ будзе?..

Наталля ДАВЫДЗЕНКА

 

Што было найвялікшым адкрыццём падчас працы з нататнікамі Барадуліна? Раптоўнае разуменне, наколькі дзядзька Рыгор розны — і шчыры ў гэтай рознасці — на суседніх старонках. Вось вам вершаванае перастварэнне малітвы «Ойча наш…», а вось — цераз пару старонак — зацемка пра пеўня, які «хоць худы, ды ёбкі» (аўтар сам не ставіць тут шматкроп’я). Вось верш «Пусці ў душу Хрыста…», а следам — «Паганскія багі»…

Гэтую рознасць Барадуліна можна назваць сцісла: ад «Здубавецця» да «Кстоў». Цяжка прыгадаць іншага аўтара, чыя таленавітая палітра была б настолькі шырокая.

Нашто вам кніга рукапісаў Рыгора Барадуліна? Не, не толькі як сувенір. У наш час усё, ажно да паэзіі, чытаецца па дыяганалі. Перанасычэнне інфармацыяй прымушае нас спажываць яе ў паскораным рэжыме. Тут такі нумар не пройдзе. Хоць почырк дзядзькі Рыгора і не саамы «лекарскі», аднак з наскоку не ўсё прачытаеш. Чытаць Барадуліна няспешна, асэнсоўваючы — вось навошта вам гэтая кніга.

Глеб ЛАБАДЗЕНКА

 

ПРЭСА

«ЛЕПЕЙ» НЯМА КУДЫ!

Вольга ЧАЙКОЎСКАЯ, Звязда. Фота аўтара, 17.12.2013

Лепей за Рыгора Барадулiна можа быць толькi ён сам. Днямi выйшла новая кнiга народнага паэта Беларусi, якая так i называецца «Лепей». Мякка, лёгка, лаканiчна. Як мы любiм.

ПРЭСА

Але не ўсё ў кнiзе як звычайна. I хоць творчасць дзядзькi Рыгора лiчыцца вяршыняй беларускай паэзii, да кнiгi, наогул, сёння даволi складана прыцягнуць чытача. Усе пераходзяць на электронныя чыталкi або наогул не чытаюць. Для таго, каб прыцягнуць чалавека да кнiгi (хаця трэба прызнаць, беларусы яшчэ трымаюцца; прыгадайма хаця б статыстыку, паводле якой беларусы — найбольш чытаючая краiна з усiх краiн СНД), трэба асмелiцца на нешта надзвычайнае. На што i ўгаварылi Рыгора Барадулiна стваральнiкi кнiгi «Лепей».

«Лепей» — гэта кнiга ХХI стагоддзя, у якой няма нiводнага друкаванага слова! Яна складаецца з двух нататнiкаў. У першым сабраны вершы паэта 1952—2013 гадоў., напiсаныя ўласнаручна графiчна пазнавальным почыркам. Гэта почырк самога Барадулiна. У нататнiку «Лепей» — 103 вершы. Прычым большасць з iх — напiсаныя ў апошнiя гады i ёсць нават тыя, якiя раней нiдзе не друкавалiся. Ёсць тут «нататкi на палях»: эпiграмы, уласныя праўкi, малюнкi ўнучкi Дамiнiкi… Так мы бачым некананiчнага Барадулiна. Тут i верш «Ойча наш, што ў Нябёсах», i кароткiя вершыкi з лаянкавымi словамi. Глыбiня, iронiя i добрыя сяброўскiя жарты — уся разнастайнасць i нават супярэчлiвасць творчасцi паэта адлюстраваны ў адной кнiзе.

Другi нататнiк можна толькi ўмоўна так назваць. Гэта, хутчэй, папка. У ёй — кружэлка з запiсам вершаў з кнiгi Барадулiна «Лепей». Гэтае аўдыясуправаджэнне, трэба прызнацца, у многiм спрашчае ўспрыманне. Бо часам графiчна вытанчаны i цiкавы почырк паэта разабраць бывае даволi складана. Нават нягледзячы на некалькi вершаў у пачатку кнiгi, якiя для прыкладу прадублiравала калiграфiчным почыркам спявачка Алена Казанцава. А таму, нягледзячы на невялікі памер, з кнігай Барадуліна вы праведзяце не адзін вечар, разбіраючы таямніцы почырку жывога класіка. Што можа быць прыўкрасней!

У канверце з крафт-паперы ў папцы побач з кружэлкай ёсць i фотаздымкi Барадулiна. Яны ўсе рознага памеру, такiя, якiмi яны былi ў часы, калi фатаграфавалi на плёнку i праяўлялi амаль у хатнiх умовах. У прынцыпе, гэта бадай што набор унiкальных паштовак. Усе яны таксама падпiсаны Барадулiным i тлумачаць, што мы бачым на фота. У дадатак да ўсяго, сярод здымкаў ёсць вельмi рэдкiя экзэмпляры. Iх дзядзька Рыгор знайшоў у сваiм драўляным чамадане. Менавiта з iм Барадулiн некалi прыехаў паступаць на мiнскi фiлфак. Цяпер ён захоўвае ў чамадане фотаздымкi. Многiя фотаздымкi з праекта «Лепей» таксама нiдзе дагэтуль не друкавалiся. Напрыклад, фота бацькi Барадулiна — Iвана Рыгоравiча. Наогул, цiкава трымаць у руках копii аўтэнтычных старых здымкаў паэта, на якiх мы бачым яго… абсалютна новым. Прынамсi, маё пакаленне, якое прывыкла ўжо да пэўнага вобраза Рыгора Барадулiна (удумлiвы, мудры фiлосаф сталага веку ), можа пераканацца, што народны паэт Беларусi таксама быў маладым, авантурным, вясёлым жартаўнiком. На многiх фотаздымках ён крыўляецца i пасмiхаецца. Ёсць у канверце i некалькi фотаздымкаў мамы Барадулiна, якой ён прысвяцiў значную частку сваёй творчасцi.

Увесь гэты набор ахайна запакаваны ў кардонную скрыню. I паўсюль — толькi словы i лiтары, выведзеныя рукой паэта! Думаю, пройдзе не шмат часу i гэтае выданне стане такой жа бiблiяграфiчнай рэдкасцю i каштоўнасцю, як, напрыклад, непадцэнзурнае выданне «Ладдзi роспачы» Уладзiмiра Караткевiча.

Дарэчы, у прадмове да выдання «Лепей» распавядаецца, што Барадулiн спачатку насцярожана паставiўся да такой iдэi. Паўплывалi на яго прымхi старых сябровак. Але, пачуўшы адабрэнне ад добрага дзясятка аўтарытэтных людзей, не абцяжараных забабонамi, пагадзiўся. А мы з вамi маем такую радасць — кнiгу, якая ўся спрэс — аўтограф генiяльнага беларускага паэта.

 

У Рыгора Барадуліна з’явіўся свой сайт

Еўрарадыё13 снежня 2013

ПРЭСА

На старонцы Baradulin.by можна знайсці вершы, фота і відэа з удзелам паэта.

Адметна, што раней у інтэрнэце ўжо быў “сайт Рыгора Барадуліна”, але паэт пра яго… проста не ведаў! У якасці пацверджання “сапраўднасці” сайтаbaradulin.by на ім змешчана відэасведчанне, дзе сам дзядзька Рыгор запрашае ўсіх наведаць сваю старонку ў сеціве.

У планах стваральнікаў сайта — змяшчэнне на ім як мага больш вершаў паэта. Як старых, гэтак і самых свежых, за 2013 год. Апроч гэтага, на сайце прадстаўленыя раздзелы: Біяграфія, Фота, Відэа, Кнігі, Прэса.

Раздзел “Фота” мае даволі рэдкія здымкі Барадуліна: ад студэнцкіх часоў да сённяшняга дня. А ў “Відэа” ёсць цікавыя архіўныя кадры: напрыклад, дзвюхгадзінная вечарына 70-годдзя Васіля Быкава, якую вядзе ў 1994 годзе Рыгор Барадулін.

Сайт запланаваны як інтэрактыўны: кожны чытач можа даслаць спасылку на цікавосткі, датычныя Барадуліна ці ўласна самі матэрыялы пра паэта.

 

Выйшла ў свет унікальная кніга рукапісаў Рыгора Барадуліна “Лепей”

Ксенія Ельяшэвіч, TUT.BY, 09.12.2013

Напярэдадні афіцыйнай прэзентацыі кнігі партал TUT.BY пагартаў старонкі незвычайнага выдання, у якім няма ніводнай друкаванай літары, а ўвесь матэрыял узяты з нататнікаў Рыгора Барадуліна. Даведаліся мы таксама пра сайт творчасці народнага паэта Беларусі, які запусціцца літаральна на днях.
ПРЭСА

Матэрыял для новай кнігі “Лепей” Рыгора Барадуліна збіраў і апрацоўваў беларускі журналіст і блогер Глеб Лабадзенка. У выніку атрымалася больш чым кніга – цэлы кейс з рукапісамі вершаў, эксклюзіўнымі фотакарткамі (амаль усе — раней нідзе не друкаваліся) і дыскам з аўдыёкнігай, вершы для якога агучвала народная артыстка Беларусі Зінаіда Бандарэнка.

- Самае неверагоднае ў гэтай кнізе тое, што са 103 вершаў толькі 20 – за 1952-1991 год. Усе астатнія – гэта вершы мінулых 20 год, а каля трыццаці з іх напісаныя за апошнія два-тры гады. А гэта вельмі важны момант: дзядзька Рыгор працягвае пісаць вершы, і гэта не проста паэт, якія “застаўся ў вечнасці”, ды ўсё на тым. Апошнія вершы ў кнізе былі напісаныя спецыяльна для гэтага выдання. Проста неверагодныя, ад якіх дах зносіць! – расказвае Глеб.

Назвай для кнігі стаў надпіс з першай старонкі самага новага нататніка Рыгора Барадуліна. Гэта слова “Лепей”.

 

“Верш з мацюкамі, натуральна, друкуецца без кропачак”

Апроч малюнкаў, калі дэталёва разглядаць кніжку, можна заўважыць эпіграмы, цытаты з нейкіх размоў (напрыклад, з Васілём Быкавым), нумары тэлефонаў ды нейкія думкі, якія паэт хутка занатаваў на старонках нататнікаў. Тут можна знайсці адзін белы верш, што для Барадуліна – вялікая рэдкасць. І нават верш з мацюкамі, які, натуральна, друкуецца без “кропачак”.

- Вершы для дыску чытала народная артыстка Беларусі Зінаіда Бандарэнка. На маю думку, гэта ўвогуле самае лепшае, што магло здарыцца. Гэта чалавек аднаго пакалення з Барадуліным, і яна чытае вершы так, як сам паэт звык чуць іх цягам жыцця. І менавіта так іх раней чыталі на канцэртах ці па радыё. Канешне, Зінаіда Бандарэнка неверагодна прафесійны чалавек: нават у вершы з мацюкамі, думаў, яна папросіць частку “запікаць” ці змяніць, ды не! Прачытала, і голас не дрыгануў! Ёсць на дыску і яшчэ адна цікавостка: справа ў тым, што адзін верш чытае сам Барадулін. Але не спачатку, а з сярэдзіны. Таму, каб гэта знайсці, прыйдзецца паслухаць дыск цалкам.

ПРЭСА
Усе 23 фотакарткі для выдання ўзятыя са старой валізы, да якой шмат год у доме Барадуліных ніхто не дакранаўся. Менавіта з ёй народны паэт некалі прыехаў паступаць у Мінск з Ушаччыны. Зверху — унікальная маленькая картка з прызнаннем у каханні будучай жонцы Валянціне Міхайлаўне

Пры падрыхтоўцы кнігі і вывучэнні іншых выданняў журналіст быў вельмі здзіўлены тым, што нават у сучасных выданнях славутыя вершы паэта чамусьці змяняліся рэдактарамі без узгаднення з аўтарам:

- Здавалася б, цэнзура была толькі за савецкім часам, а выявілася, што нават у незалежнай Беларусі рэдактары дазваляюць сабе ўступаць у “суаўтарства” з паэтам. І гэта пры тым, што змяняючы нават коску, трэба раіцца з аўтарам, бо сэнс можа змяніцца. Цяпер друк рукапісаў дазваляе перадаць вершы ў іх першасным варыянце, такімі, якімі яны былі створаныя.

ПРЭСА ПРЭСА
Кніга адкрываецца двума вершамі, якія перапісаныя акуратным почыркам паэткі Алены Казанцавай, а таксама рукапісам гэтых жа вершаў ад рукі Барадуліна. Гэта — ключ да кнігі, які дапаможа зразумець почырк паэта

ПРЭСА

У сераду, 11 снежня, у кнігарні “Кніжны салон” пройдзе прэзентацыя кнігі “Лепей”. Па стане здароўя сам Рыгор Барадулін быць там не зможа. Таму мерапрыемства стане проста ўрачыстым пачаткам распаўсюду кніг. У гэты ж дзень пачне працу новы сайтbaradulin.by, прысвечаны творчасці паэта.

- Цяпер ён напаўняецца інфармацыяй, але хочацца, каб да гэтага далучаліся іншыя людзі: магчыма, у вас ёсць нейкае відэа, фотаздымкі з Барадуліным, ці вы можаце дапамагчы ў алічбоўцы кніг, якіх пакуль няма ў Сеціве, - расказвае Глеб Лабадзенка. -Вядома, на сайце будуць і вершы, асабліва тыя, якіх няма ў кніжках ці часопісах. Канешне, я мог бы зрабіць гэта сам, але тыя рэчы, што робяцца талакой, маюць зусім іншую энэргетыку. 

ПРЭСА
Апроч сям’і паэта ў кніжным наборы сустракаюцца фотаздымкі толькі двух іншых людзей — Васіля Быкава і Уладзіміра Караткевіча. Гэта таксама надзвычай блізкія людзі ў жыцці Барадуліна

 

ПРЭСА
Дачка і ўнучка паэта. На фота злева можна заўважыць котку Рыжулю, якая пражыла ў сям’і Барадуліных 21 год. У паэта асаблівае стаўленне да катоў: шмат год у яго кватэры жыў кот Мірон, цяпер вось Рысік – якога дзядзька Рыгор узяў у 2003 годзе ў сваіх родных Ушачах. Вядома, што каты таксама часткова “патрапілі” ў вершы Барадуліна

ПРЭСА

ПРЭСА

ПРЭСА ПРЭСА

Выдаваўся зборнік талакой – уласных сродкаў на яго выданне не было, таму колькасць накладу ў асноўным складалася з папярэдніх замоў на кнігу праз уласны сайт журналіста. Аднак пэўная доля кніг друкавалася “на запас”, таму купіць незвычайны зборнік у бліжэйшы час зможа любы ахвочы.

Читать полностью: http://news.tut.by/culture/378014.html

 

Выйшла самая вушацкая кніга Рыгора Барадуліна

Мікіта Капкоў, Наша Ніва

ПРЭСА
«Вушацкі словазбор» выдавецтва «Беларускі кнігазбор» стала 47-м выпускам у серыі «Кнігарня пісьменніка».
«Вушацкі словазбор», без перабольшванняў, ствараўся 60 гадоў. Як распавяла ўкладальніца кнігі Наталля Давыдзенка, недзе ў 1953 годзе Барадулін узяў сшытачак, парэзаў яго і сшыў першы нататнік, куды пачаў запісваць словы. Праз год-паўтара ў яго запісах з’явілася алфавітная структура. За доўгія гады працы такіх нататнікаў назбіралася больш за дзве сотні (прычым, не ўсе яны засталіся ў архіве паэта). Але адпаведныя запісы былі раскіданы паміж вершамі і перакладамі.
Задума выдаць «Словазбор» нарадзілася даўно. У адным з нататнікаў Давыдзенка прачытала запіс, датаваны сярэдзінай 1970-х: «Зборнік амаль гатовы». Але праца засягнулася на дзесяцігоддзі.
На пачатку 1990-х у Рыгора Іванавіча выходзіў чатырохтомны збор твораў. Паэт марыў змясціць слоўнік у апошні том. Але аб’ём таго не дазваляў. Да таго ж, салёныя народныя выразы не пасавалі стылістыцы акадэмічнага выдання.

Давыдзенка прапанавала іх скараціць, а калі Барадулін зажурыўся, дадала: «Давайце выдадзім асобнай кнігай». Асобныя творы пазней выходзілі ў іншых кнігах (напрыклад, у выданні «Дуліна ад Барадуліна», што выклікала спрэчкі). Але найбольш актыўная праца над слоўнікам адбывалася апошнія два гады.
Госці прэзентацыі надзвычай высока ацанілі «Вушацкі кнігазбор». На думку Уладзіміра Някляева, «Барадулін — паэт, які не адно дзесяцігоддзе кружляе ў небе беларускай паэзіі. Вышэй за ўсіх. Ён першы не толькі ў літаратуры. Ён найвыбітная постаць у нашай сучаснасці. Ні якой сферы ніхто не дасягнуў такіх поспехаў, як Барадулін у паэзіі. Гэтай вышыні яму было мала. Ён узяў новую вышыню ў «Вушацкім словазборы».
Калі б наша дзяржава будавалася па тых законах гармоніі, паводле якіх Рыгор Барадулін стварае свае вершы, — дадаў Някляеў, — у нас была б ідэальная беларускай дзяржава.
Як прызнаўся Генадзь Бураўкін, зборнік стаў падарункам для яго полацкай душы. «Калі чытаў гэтую кнігу, было уражанне, што вярнуўся да хаты, у роднае Полаччыну. Усё роднае, знаёмае. Але адначасова складвалася ўражанне, што ўсё гэта адкрываю наноў».
Як лічыць Бураўкін, «у гэтай кнізе аўтараў два: Барадулін і беларускі народ з яго гісторыяй, бедамі, жартамі, жальбамі і ціхай замілаванасцю». Выступоўца згадаў, што ў навуковых артыкулах часта задаюць пытанне: адкуль ў Барадуліна такая жывая мова? Але паэт выкарыстоўвае не ўсё, што чуе. А толькі тое слова, якое пачуў невыпадкова. Таму ў яго творах паэзія, там няма сухой філалагічнай тэрміналогіі. А ёсць жывая беларуская мова. У гэтым адгадка Барадуліна. І тлумачэнне, чаму Рыгор Іванавіч з’яўляецца народным паэтам.
Уладзімір Някляеў прызнаўся, што неаднаразова бачыў Рыгора Іванавіча, калі той трымаў у руках новую кнігу. Паэт заўжды быў шчаслівы. Але такой радасці, як ад «Вушацкага словазбору», ён не бачыў ніводнага разу. Бо гэта кніга не толькі яго, а кніга ўсіх родных яму людзей.
Падчас прэзентацыі прагучала інфармацыя, што журналісты арганізавалі яе жывую трансляцыю. Таму Барадулін, магчыма, змог пачуць цёплыя словы выступоўцаў і іх віншаванні. Але Рыгор Іванавіч і без таго нябачна прысутнічаў у кнігарні. Пісьменнік Барыс Пятровіч зачытаў прысутным ліст ад паэта. Потым журналіст Сяргей Шапран перадаў ад яго кветкі для Наталлі Давыдзенкі. Зрэшты, галоўнай была атмасфера — узнёслая, паэтычная. І адначасова гумарыстычная і дасціпная. Барадулінская!

 

Барадулін: 77 гадоў нагадваюць мне пра партвейн “777”!

24.02.2012, Еўрарадыё

Народны паэт Беларусі прымаў віншаванні ў пятніцу ад 9-й раніцы, а за святочны стол сядзе толькі ў суботу.
ПРЭСА
Дзядзька Рыгор адзначае прыгожую дату — 77 гадоў. І хоць яна не круглая, колькасць віншаванняў зашкальвае. Першыя ахвотныя пазычыць здароўя пачалі накручваць паэтаў тэлефон яшчэ а 9-й раніцы. Аднак Барадулін ўстаў раней, таму віншаванні не пабудзілі яго.

ПРЭСА

Рыгор Барадулін: “Прачнуўся сам, а пасля пачалі тэлефанаваць, віншаваць. Прыемна, што нехта помніць мяне. Я рады, што ніхто афіцыйна не віншаваў. Я дужа рады”.

Самому імянінніку дата 77 падабаецца.

Рыгор Барадулін: “Я люблю “сямёрку”, гэта шчаслівая лічба, а калі два разы… Павінна быць нешта добрае. Тым больш, я з маладых гадоў памятаю, што партвейн “777” — гэта было вялікае шчасце. З аднаго боку, нагадвае тыя маладыя гады, калі яшчэ мог піць, і добра піць. Засталося спадзяванне, што будзе і трэцяя сямёрка — але, баюся, партвейна ўжо не вып’ю. Бо не п’ю ўжо гадоў 35 — людзі столькі не жывуць, колькі я не п’ю”.

ПРЭСА

Барадулін прыгадвае, што самыя вясёлыя святкаванні былі якраз у той час, калі згаданы партвейн паэт яшчэ ўжываў.

Рыгор Барадулін: “Самыя вясёлыя святкаванні дня народзінаў былі ў 70-я гады, калі я мог многа выпіць, і мае сябры маглі многа выпіць, і было чаго выпіць. Карацей, калі мы маглі. Калі маглі ўсё. А цяпер, калі нічога не можаш, толькі ўспамінаеш…”.

ПРЭСА

Сёння зранку на круглым стале да 80-годдзя газеты “Літаратура і Мастацтва” прагучала пытанне, чаму газета ні слова не згадала пра дзень народзінаў Барадуліна. Галоўная рэдактарка Таццяна Сівец патлумачыла гэты тым, што “ніхто не прынёс матэрыялаў”, а генерал-літаратар Мікалай Чаргінец дадаў, што “і цяпер не позна, можна ўзяць пляшку і пайсці павіншаваць”. Што будзе рабіць Барадулін, калі Чаргінец заявіцца з пляшкай?

Рыгор Барадулін: “Налію яму і пастаўлю закусь. Пажадаю яму добрага здароўя, калі будзе піць. Піццё — гэта святае справа, хто б ні піў — ці Чаргінец, ці не Чаргінец”.

ПРЭСА

Жонка паэта Валянціна Міхайлаўна пералічвае, у якой форме прыходзілі  віншаванні.

Валянціна Барадуліна: “Тэлефанаваць пачалі недзе з 9-й раніцы. А прыходзіць пачалі недзе з 12-й. І мабільны, і кватэрны тэлефон — не змаўкалі. Нават паесці неяк было нязручна. Шмат хто прыходзіў. Прыходзіў Някляеў з жонкай Вольгай, з “Белсата” прыходзілі запісвалі, сябры прыходзілі, суседзі некаторыя. Усе памятаюць! Я нават здзівілася, бо дата не круглая. Але прыгожая — дзве сямёркі!”

ПРЭСА

Падарункаў як такіх было няшмат, самы прыгожы зрабілі… амерыканцы!

Валянціна Барадуліна: “З амерыканскай амбасады падаравалі яму прыгожую асадку, цукеркі, дужа кранальнае віншаванне вялікае. Паштоўкі прыходзяць. З адметных чыноў ніхто не віншаваў. Вось калі было 75, тады і міністр замежных спраў віншаваў, і міністр культуры. Прэзідэнт не віншаваў. І ў газетах быццам бы не было”.

Валянціна Міхайлаўна кажа, што сямейнае святкаванне вырашылі перанесці на 25 лютага — у пятніцу Рыгор Іванавіч дужа стаміўся ад такой колькасці віншаванняў. Жонка паэта ўжо гатуе яму прысмакі да святочнага стала.

Валянціна Барадуліна: “Я запякла кавалак мяса ў жароўні з часнаком, зрабіла рулет мясны — зварыла, пад гнёт паклала. Набыла “дзяржаўнае” мяса — ветчына, кілбаса, падобная да дамашняй, адбіўныя… Мяса, мяса — у нас заўсёды мяса. Нейкія салаты. Набыла бутэльку чырвонага віна, бутэльку лікёра для дамаў. Рыгор Іванавіч жа з 1974 года не пі’е зусім нічога, нават кроплі сардэчныя, бо там ёсць спірт. Так што ён будзе сваю “Дарыду” піць!”

Еўрарадыё віншуе Рыгора Барадуліна з 77-годдзем, зычым здароўя і натхнення!

ПРЭСА

 

Рыгор Барадулін распавёў, як яго вербаваў КДБ

09.05.2012, Еўрарадыё

Вядомы журналіст і літаратуразнаўца Сяргей Шапран выдаў кнігу гутарак з Рыгорам Барадуліным на 350 старонак.
ПРЭСА
Журналіст і даследчык беларускай літаратуры Сяргей Шапран выдаў унікальную кнігу гутарак з Рыгорам Барадуліным – “Тры мяхі дзядзькі Рыгора, альбо Сам-насам з Барадуліным”. Кніга выйшла ў выдавецтве “ЛогвінаЎ” у серыіі “Кнігарня “Нашай Нівы”. На 350 старонках Шапран распытаў Барадуліна пра ўсё. Журналіст кажа, што незададзеных пытанняў не засталося. У кнігу ўвайшлі як друкаваныя раней гутаркі (Сяргей працаваў некалі ў газетах “Имя” і “Белорусская деловая газета”), гэтак і зробленыя спецыяльна для гэтай кнігі.
ПРЭСА
Сяргей Шапран у 2003 годзе пакінуў журналістыку і цалкам прысвяціў сябе даследванню жыцця і творчасці Быкава і Барадуліна
Спадар Шапран вядомы нам найперш як руплівы даследчык жыцця і творчасці Быкава – пасля смерці пісьменніка Шапран пакінуў журналістыку і цалкам аддаўся збору такой інфармацыі. Вынікам стала двухтомная энцыклапедыя “Васіль Быкаў” агулам на 1500 старонак – як “Біблія”! Літаральна месяц таму выйшла кніга невядомых твораў Быкава “Гарадзенскі архіў”, раней – яшчэ колькі кніг… Паралельна Шапран даследуе жыццё і творчасць Барадуліна – дзякаваць Богу, маючы магчымасць звяртацца да самога народнага паэта. За гэты час выйшлі кнігі ліставання Барадуліна з Быкавым, ліставанне Барадуліна з мамай. А на кнігу гутарак з народным паэтам Шапрана падштурхнула тое, што сам пісьменнік не асабліва рупіцца аб напісанні мемуараў.
ПРЭСА
 Сяргей Шапран распавядае, як стваралася кніга.
Сяргей Шапран: “Шмат гутарак рабілася ў Мінску. Але пра нешта з дзядзькам Рыгорам мы гутарылі і ва Ушачах, нават уначы. Там ёсць момант, дзе мы гутарым пра аднаго з найлепшых сяброў Барадуліна – Уладзіміра Караткевіча. Размова ідзе пра “Ладдзю Роспачы”, якая прысвечаная Барадуліну, пра Гервасія Выліваху. І вось гэтая размова адбылася аднойчы вясной уначы ва Ушачах”.
ПРЭСА
За доўгія гады знаёмства адносіны Барадуліна і Шапрана з працоўных перараслі ў сяброўскія
Некаторыя гутаркі рабіліся адмыслова для кніжкі. Даследчык прыгадвае, што гаварылі з Дзядзькам Рыгорам па… 5 гадзін!
Сяргей Шапран: “Было б не надта шчыра даваць толькі старыя адказы на пытанні, што ўжо друкаваліся. Шмат пытанняў раней ці не было нагоды, ці не было магчымасці задаць – і мы з ім сустракаліся. Першая такая сустрэча працягвалася 5 гадзін. Пяць гадзін запар мы з Барадуліным размаўлялі! Прычым, дзядзька Рыгор не надта добра сябе адчуваў, не надта добра гаварыў… І мне падалося, што нічога сёння не атрымаецца з гэтай нашай сустрэчы. Але недзе гадзіны праз тры Рыгор Іванавіч ужо і гаварыў добра, і выглядаў добра!.. Праз пяць гадзін пытанні скончыліся, я сяджу такі разгублены. А дзядзька Рыгор кажа: “Падумайце, спытайце яшчэ пра нешта”!
ПРЭСА
Адное з самых нечаканых прызнанняў Барадуліна ў кнізе: “Я і да гэтага часу лічу, што, можа, я не паэт”
Шапран кажа, што напачатку былі пытанні, задаваць якія было цяжка, няёмка, нетактоўна. Але ён перасіліў сябе, бо хацеў, каб кніга атрымалася як мага паўнейшай.
Сяргей Шапран:  “Адно з іх – гэта пытанне пра смерць. Ці думае Рыгор Іванавіч пра свой сыход? Я не мог не запытацца, бо на мой погляд, тэма смерці проста пануе ў творчасці Барадуліна цягам апошняга 10-годдзя. Я пытаўся, ці думае Рыгор Іванавіч, што сустрэнецца там са сваёй мамаю, са сваімі бліжэйшымі сябрамі? Так, дзядзька Рыгор пра гэта думае. І адказы на гэтыя пытанні ў кніжцы ёсць”.
Як ёсць адказы і на шмат якія іншыя. Напрыклад, паэт распавёў (ці не ўпершыню!) як яго спрабаваў вербаваць КДБ, як яму ўдалося не падпісаць ліст супраць Сахарава і Салжаніцына, чаму ён і цяпер часам не лічыць сябе паэтам.
Прэзентацыя кнігі “Тры мяхі дзядзькі Рыгора, альбо Сам-насам з Барадуліным” пройдзе 10 траўня (чацвер) у кнігарні “Логвінаў” (пр. Незалежнасці, 37а). Пачатак у 19.00. Уваход вольны.
ПРЭСА
За гады знаёмства Шапран зрабіў больш за тысячу здымкаў Барадуліна
ПРЭСА
Гэты здымак Сяргея стаў ужо хрэстаматыйны
ПРЭСА
Апроч паэзіі, у кнізе Барадулін распавядае і пра сваю сям’ю